شما می توانید با ارسال ایمیل خود ، بصورت رایگان مشترک شده و از بروزسانی مطلع شوید.

ایمیل خود را وارد کنید:

گیاه حشره خوار که پس از قرار گرفتن حشره روی برگ, مانند لولایی برگ بسته شده و با ترشح آنزیم به هضم بدن حشره و جذب مواد تشکیل دهنده آن می پردازد.

عنوان : گیاهان دارویی برای درمان سنگ کلیه استاد راهنما : دکتر طزری دانشجو : سهیلا تختی – 9312821298   بهار 1394 مقدمه: تاريخچه طب گياهي به اندازه قدمت بشر است يعني با پيدايش اولين بيماري ها انسان به طور غريزي شروع به درمان با آنها کرد و اين درمان را با مواد اطراف و […]

میلاد منجی عالم بشریت حضرت مهدی موعود بر تمامی منتظران آن حضرت گرامی باد

اعیاد شعبانیه, میلاد سرور آزادگان جهان حضرت اباعبداتته الحسین بر تمامی مسلمانان جهان مبارک باد

جزوه سیستماتیک (pdf)     جزوه سیستماتیک (word) مطالب نوشتاری به صورت تیتر وار در جزوه مربوطه آورده شده است. دانشجویان گرامی بایستی جزوه پاور را نیز برای امتحان پایان ترم مطالعه نمایند.  

جزوه گیاهان دارویی     گیاه انار یا رمان: از تیره Punicaceae در سوره انعام 99 و141 و در سره الرحمن آیه 48 65 درصد انرژی, 15 درصد مواد قندی, سرشار از سدیم, ویتامین ریبوفلاوین, تیامین, نیاسین, ویتامین C و کلسیم و فسفر است پروتئین و چربی اندک است آیات قرآنی: وَهُوَ الَّذِيَ أَنزَلَ مِنَ […]

خوك طلايي گیاهی است از خانواده آلاله, براي اولين بار توسط بوميان قبايل آمريكايي به ساكنين اوليه آمريكا معرفي شد. قبايل بوميان آمريكايي آنرا به صورت رنگ موي زرد رنگ و همچنين به عنوان مايع و آب شستشوي بيماريهاي پوستي، تورم چشم ها و انواع گوناگون زكام (مثل سرماخوردگيها و آنفلونزا) مصرف مي كردند. گياه […]

خواص بابونه گیاه معجزه گر 1394/10/01 سایت سلامت طب سنتی و گیاهان دارویی-داروی گیاهی: بابونه گیاهی معطر که به صورت خود رو در مزارع و کنار جاده ها می روید و ساقه آن دارای انشعاباتی است و برگ های آن دراز و با ظاهر برگچه مانند با بریدگی ها باریک می باشد . این گیاه […]

نوشیدنی ها و دم کردنی ها چای کوهی یک نوشیدنی آرام بخش برای رفع خستگی و ضد افسردگی چای کوهی که به آن توکلیجه نیز می گویند، از تیره ی گیاهان معطر و آرامش بخش اعصاب است. گل این گیاه که به صورت سنبله ای از گل های ریز صورتی مایل به سرخ رنگ است، […]

سال 1395 را که به حق توسط مقام معظم رهبری سال اقتصادمقاومتی, اقدام و عمل نام گرفته است گرامی باد

  خدايا تو را شكر كه حضرت مهدي(عج) را براي قوت قلب ما و راهنمايمان و اميدمان نگه داشتي . وصیت احمد طزری

جزوه گیاهان دارویی

سیر

سیر

220px-Benjamin_Rush_Medicinal_Plant_Garden_-_IMG_7245 220px-Cinchona_officinalis_001   220px-Taraxacum_plant 220px-Thymian  250px-Diversity_of_plants_image_version_5

دانشگاه حکیم سبزواری

دانشکده علوم پایه

گروه زیست شناسی

جزوه :جزوه گیاهان دارویی

گیاهان دارویی

 

بهمن 1393

 

علی محمد طزری

  • اهمیت کشت گیاهان دارویی:
  • جلوگیری از تخریب طبیعت و حفظ ذخایر ژنتیکی
  • از سرمایه نخوردن
  • حفظ تنوع زیستی
  • تامین نیاز به داروهای گیاهی به دلیل افزایش تمایل به مصرف ان
  • بیش از 30 % داروها در جهان منشاء گیاهی دارد, در آلمان و مجارستان این رقم 65% است و در هند و چین 90%
  • ناچیز بودن مقادیر مواد دارویی در هر گیاه و اختصاصی بودن آن
  • اختلاف مواد دارویی در گونه ها و حتی زیر گونه های یک گیاه
  • پراکندگی وسیع گیاهان داروی و سخت بودن جمع آوری آن ها
  • ویژگی های گیاهان دارویی:
  • دارا بودن سه جنبه کاربردی: طبی, ادویه ای و عطری. برخی از گیاهان دارای هرسه کاربرد هستند مثل, آویشن, بادیان, استوخودوس, شبت, گشنیز و …
  • دارای مواد زیستی مخصوص فعال و مفید با مقدار کم ( معمولاً کمتر از 1%)
  • مواد دارویی جزء فراورده های ثانویه گیاه هستند که جهت سازگاری با عوامل نامساعد وتنش های محیط ساخته می شوند
  • مواد دارویی معمولاً در بخش های خاصی از گیاه ساخته می شوند .
  • گیاهان دارویی هم شامل محصولات زراعی و هم باغی می شوند
  • گستره مصرف محدودتری دارند و کشتگاه های کمتری را به خود اختصاص داده اند.
  • یک محصول دارویی ممکن است ازچند نوع گیاه ویا از قسمت های مختلف گیاه استخراج شود.
  • یک محصول ممکن است محدود به مرحله ای از رشد گیاه نباشد.
  • محصولات دارویی نتیجه ی تنش ها هستند و دوعامل تنش و حاصلخیزی در تولید آن ها موثرند
  • مکانیسم های تولید متابولیت های ثانویه:
  • ممکن است مواد موثره نسبتاً مشابه در اوضاع کاملاً متفاوت تشکیل شوند
  • ممکن است در اوضاع زیستی کاملاً مشابه مواد موثره متفاوتی تشکیل شوند.
  • تاثیر عوامل تنشی به هنگام تولید مواد موثره در مراحل مختلف رشد و نمو متفاوت است.
  • در یک سطح ژنتیکی معین تعیین استراتژی کشت برای رسیدن به مقدار ماده موثره بهینه محدود است.
  • تحقیقات آینده:
  • تعالی رشد و نمو گیاه دارویی, روش های به زراعی و به نژادی آن ها
  • تحریک چرخه های بیوشیمیایی درون گیاه برای تولید حداکثر مواد دارویی از راه تنظیم عوامل مختلف از جمله القاء تنش های محیطی
  • تاریخچه:
  • سابقه درمان بیماری ها با گیاهان دارویی به قدمت تاریخ زیست انسان بر روی کره زمین است. انسان به حکم تجربه ، علم و اندیشه جانوران بنا به مقتضیات خود در طول عمر حیات در کره زمین به کمک گیاهان دارویی خود را مداوا کرده و می‌کنند. گیاهان دارویی در باغ خدا می‌رویند. در دشتها ، مراتع وسیع ، جنگلها و … پیدا می‌شوند. بدست کسی کاشته نشده و به همت کسی هم آبیاری نشده است. هزاران سال است که بدین منوال در چرخه حیات بوده و طبیعت را آرایش می‌دهند.
  • برای پیگیری تاریخچه گیاهان دارویی ابتدا باید تاریخچه فارماکولوژی ( داروشناسی) را بررسی نمود زیرا تا قرن ۱۹ میلادی کلاً از گیاهان دارویی برای درمان بیماریها استفاده می شد.
    کشف ویژگی های درمانی گیاهان باید ناشی از نوعی غریزه انسانی باشد. انسان اولیه از گیاهان به عنوان غذا و دارو استفاده می کرد. دراین راستا انسان به مرور زمان و در اثر آزمایش و خطا و نیز تجربه های ناموفق فراوان، موفق به کشف برخی ویژگی ها در بعضی از گیاهان شد و براساس این گونه ویژگی ها، گیاهان را شناسایی و طبقه بندی کرد. او همچنین مشاهده کرد که چگونه حیوانات به هنگام بیماری از گیاهان استفاده می کنند.
    به عنوان مثال وقتی دید یک گوزن زخمی برای تسکین درد، تن خود را به علف مبارک می مالد، به خاصیت ضد درد آن گیاه پی برد. و بعدها برای تسکین درد زخمهایش آن را به کار گرفت. مثال دیگر، گیاه مَرغ است که گربه ها از آن استفاده می کنند و خاصیت قی آور دارد. بسیاری از نویسندگان به دانش غریزی حیوانات از گیاهان دارویی اشاره کرده اند، مثلاً سیسرو به استفاده گوزنهای ماده از زراوند برای تسهیل زایمان اشاره می کند و پلوتارک از کاربرد گیاه شیپوری وحشی توسط خرس ها یاد می کند. پیش از تشخیص گیاهان سودمند و درمانگر از گیاهان سمی، احتمالا موارد مسمومیت های اتفاقی بسیاری رخ داده است.
    مولیسچ گیاه شناس آلمانی مشاهده جالبی در مورد شش گیاه حاوی کافئین ( قهوه، کولا، ماته، چای، کاکائو، گوارنا) دارد.
    میان تعداد بیشماری از انواع مختلف گیاهان، بشر این شش گیاه را با دقت کامل شناسایی کرده است، با اینکه این گیاهان، فاقد هر گونه مشخصه ظاهری نمایانگر خاصیت درمانی هستند.
    اطلاعات اولیه دانش گیاه شناسی در مورد مصارف درمانی گیاهان، بیشتر حکایت از نقش غریزه در انتخاب آنها دارد ولی با گذربشراز دوران ماقبل تاریخ به دوران باستان، انسان شروع به کاربرد عقل و منطق نموده، با محاسبات منطقی به خلاقیت های خاصی برای بهبود روش و کیفیت زندگی خود دست یافت.
    بین ملل جهان، مصریان قدیم را باید نخستین ملتی دانست که از گیاهان دارویی به نحو گسترده ای استفاده می کردند. درعصر هومر کشور مصر به عنوان منطقه ای غنی از گیاهان دارویی و سمی شهرت یافت. پاپیروس مشهور ابرز که گمان می رود ۳۵۰۰ سال قبل نوشته شده است، حاوی مجموعه ای از نسخ و دستورالعملهای دربردارنده بسیاری از داروهای دارای منشاء گیاهی است که از آن جمله اند: روغن، سرکه، تربانتین، انجیر، روغن کرچک، سیر، کـُندر، افسنطین، صبر زرد، تریاک، زیره سبز، نعناع، انیسون، رازیانه، زعفران، سدر، تخم کتان، صمغ عربی و اقسام بالزامها. برخی داروهای دارای منشاء معدنی که توسط مصریان مورد استفاده قرار می گرفته اند شامل: آهن، سرب، منگنز، شنگرف، سولفات مس، سفیداب، کربنات سدیم، نمک طعام و احجار کریمه می باشند.
    از سنگ نوشته های میخی برمی آید که بابلی ها نیز همانند مصریان از خواص و کاربردهای دارویی گیاهان آگاه بودند.
    درکتابخانه ساندرا پالوسی ( آشوربانی پال) که ۲۶۵۰ سال قبل دایر بوده است چندین لوح گلی که موضوعات طبی و دارویی روی آنها حک شده، یافت گردیده است. فهرست داروهای مندرج روی الواح مذکور، بسیار شبیه فهرست داروهای مورد استفاده در مصر باستان بود که شامل ۲۵۰ نوع گیاه و داروی معدنی می باشد. برخی از داروهای مذکور عبارتند از: سنا، دارچین، قسط بحری، انیسون، یاسمین، خرزهره، نعناع، بذرالبنج، شیرین بیان، اقسام روغن ها، موم، تربانتین، قیر طبیعی و آلوم. چنانچه در کتاب مقدس نیز آمده، عبریان از ارس و زوفا برای درمان بیماری های مختلف استفاده می کردند . در چین یک کتاب شبه فارماکوپه به نام پن تاسو یعنی دارونامه برگ گیاهی که ۴۰ مجلد و حاوی چند هزار نسخه دارویی بوده، وجود داشته است. کتاب مذکور حدود ۲۷۳۵ سال قبل از میلاد مسیح(ع) نوشته شده و مولف آن یکی از امپراطوران آن کشور به نام شینون بوده است.
    از دیگر کتب دارویی چین باستان، کتابی بوده که مشخصات، رویشگاهها و نحوه درمان با بیش از یک هزار گیاه دارویی مفید در آن موجود بوده است. در طب چینی از داروهایی همچون جلبک های دریایی، ریوند، آقونیطون، شاهدانه، کافور، اقسام افدرا، آهن، گوگرد جیوه و آلوم استفاده می شده است. اصول طب چینی در کتابی با عنوان ” هدیه امپراطور زرد در طب داخلی هاوینگ دی نی جینگ ” و با عنایت به دو مفهوم اسامی ین و یانگ و نیز عناصر پنج گانه وی یوسینگ که محتملاً طی سال های ۲۰۰ قبل از میلاد تا ۱۰۰ میلادی نگاشته شده، مدون می باشد. از دیگر کتب سنتی چین” تحفه کشتزارهای الهی ” است که طی قرن اول میلادی تدوین گردیده و شامل شرح و توصیف ۲۵۲ داروی گیاهی است.
    در سال ۱۹۷۷ ” دایره المعارف ترکیبات دارویی مورد استفاده در طب سنتی چین” به زبان انگلیسی انتشار یافت که دربردارنده ۵۷۵۷ دارو است که بخش عمده آنها منشاء گیاهی دارند.
    استفاده از خواص درمانی گیاهان نزد هندیان باستان، رواج کامل داشته است. منابع طب هندی شامل ریگ ودا که طی سال های ۴۶۰۰ الی ۱۶۰۰ سال قبل از میلاد تالیف گردیده و نیز ایورودا که طی سال های ۲۶۰۰ الی ۲۵۰۰ سال قبل از میلاد تالیف گردیده ، هستند.
    از دیگر کتب معروف طب هندی می توان از “شاراکا سمهیتا” که واجد آثار درمانی ۵۰۰ گیاه طی ۵۰ دسته می باشد و نیز کتاب سوس روتا که شرح ویژگی های ۷۶۰ گیاه در ۳۷ دسته را در بردارد، یاد نمود.
    طب آیورودایی که امروز هم در هند رواج دارد، نظامی فراگیر و مستند به اندر کنش جسم، عقل و روح است. در طب مذکور انرژی و ماده از یک مقوله شمرده شده اند که به پنج صورت اتر، هوا، اتش ، آب و خاک تجلی می نمایند. بر اساس مبانی طب آیورودایی این عناصر پنج گانه با عملکردهای حواس پنج گانه ارتباطی محکم و ناگسستنی دارند. عناصر مورد بحث در تشکیل نیروهای سه گانه تریدوشا دخیلند. بدین ترتیب که اتر و هوا عنصر “واتا”، آب و آتش عنصر” پیتا ” و آب و خاک عنصر “کافا” را تشکیل می دهند و تعادل عناصر مذکور در تداوم سلامت نقش اساسی دارد. براساس طب ایورودایی مواد دارای طعم های شیرین، ترش و شور موجب افزایش کافا و کاهش واتا می گردند. حال آنکه داروهای واجد طعم های تلخ و گزنده عملکردی معکوس دارند و گیاهان دارای طعم های ترش، شور و گزنده موجب افزایش عنصر پیتا می گردند.
    متاسفانه در سال ۱۸۳۳ میلادی دولت استثمارگر بریتانیا به بهانه مبارزه با خرافات تمامی مدارس طب آیاورودایی موجود در هند را تعطیل و آموزش طب مزبور را ممنوع نمود، لیکن خوشبختانه پس از استقلال هندوستان این مکتب پزشکی جایگاه خویش را بازیافت و امروزه به عنوان یکی از مکاتب درمانی ارزشمند مطرح است.

بنیانگذار طب یونانی اسکولاپیوس می باشد که احتمالا یک شخصیت نیمه تاریخی نیمه افسانه ای واجد جنبه الهی بوده است. بقراط پزشک یونانی ( ۳۵۷-۴۶۰ ق.م) که عموماً او را بنیانگذار دانش پزشکی می دانند، بر طب رومی و نیز طب رایج در قرون وسطی تاثیرعمیقی گذارد. گرچه شهرت وی به دلیل آثار فصیح به جا مانده از او( از قبیل” سوگند نامه بقراط” و یا کتاب همه گیری=Epidemy) می باشد، لیکن نسخه ها، روش های تجویز، و برنامه های دارویی ابداع شده توسط وی نیز نقش عمده ای در شهرت او دارند . نکته جالب توجه آن است که درخت چنار تناوری که امروزه نیز بر مزار این دانشمند بزرگ درایالات آی آرسا واقع در شمال یونان، سایه افکنده ، همان درختی است که وی در زمان حیاتش در سایه آن به تدریس طب می پرداخته است.
نخستین رساله مکتوب و مدون در زمینه گیاه شناسی دارویی مقارن ظهور تمدن یونان توسط تئوفراست ( ۲۸۵-۳۷۰ ق.م) ارائه شد. این رساله با عنوان تاریخچه گیاهان بود و گرچه نمایانگر تلاش ارزنده نویسنده در ارائه یک موضوع مهم با انسجام علمی لازم می باشد، ولی در عین حال نشانگر مرزهای محدود کار مولف است که خود ناشی از محدودیت اطلاعات و دانش موجود در زمینه گیاهان دارویی در آن زمان بوده است. با این وجود در کتاب مزبور علاوه بر مطالب جالب توجه در زمینه گیاهان دارویی مختلف برای نخستین بار به سرخس هایی اشاره شده که به عنوان داروی ضد کرم به کار می رفته اند. همچنین در این کتاب برای اولین بار تفاوت های بین فلفل گرد و دراز بیان شده است. از قضا مطالعه این کتاب چندان آسان نیست، زیرا نام های گیاهان مذکور در این کتاب با اسامی رایج و امروزی آنها کاملاً متفاوت است و این موضوع بازشناسی آنها را سخت مشکل می کند.
به هر حال کتاب طبی تدوین شده توسط پدانیوس دیوسکوریدس اهمیت بیشتری دارد. وی در قرن اول میلادی ( سالهای ۹۰-۴۰ میلادی) می زیست و جراح ارتش نرون بود. حین سفرهای نظامی به بررسی گیاهان و جانوران برخی مناطق از جمله ایتالیا، یونان، آسیای صغیر ، اسپانیا و فرانسه پرداخت و تعداد متنابهی از نمونه های معدنی، گیاهی و جانوری را جمع آوری نمود و درهر فرصت ممکن به تحقیق پیرامون خواص درمانی نمونه های جمع آوری شده پرداخت.
اثر مذکور در ۵ جلد به رشته تحریر در آمده و حاوی تمام اطلاعات مربوط به دانش پزشکی در آن روزگار و شامل شرح و توصیف ۶۰۰ نمونه گیاهی می باشد. دراین اثر نیز تلاشی برای طبقه بندی بر اساس حروف الفبا نبوده ، بلکه مبتنی بر وجوه اشتراک گیاهان و شباهت های آنهاست. توصیف ها بسیار دقیق و به زبانی بسیار ساده و دور از ابهام ارائه شده اند و و روش های تهیه نیز به نحو دقیق و صحیح بیان گردیده اند. سفرهای مکرر دیوسکوریدس به عنوان پزشک ارتش فرصت مناسبی برای مطالعه و ثبت تمام کاربردها و فواید گیاهان سرزمین های بیگانه را برای او فراهم نمود. در واقع تقریباً تا پایان قرن شانزدهم میلادی نوشته های او اثر مرجع و استاندارد درحوزه فارماکولوژی به شمار می رفت و این نشانگر وسعت اطلاعات او درباره موضوع مورد بحث است. کتاب دیوسکوریدس نخستین بار در سال ۱۴۹۹ میلادی به زبان یونانی چاپ گردید.
اهمیت آثار دیوسکوریدس بسیاری از نویسندگان دیگر را بر آن داشت تا به گسترش موضوعات مورد اشاره وی یا نقد نوشته های او همت گمارند. مباحث کتاب های نوشته شده اغلب لغوی بوده، ولی بی شک کامل ترین کتاب در این زمینه کتاب آی دیسکوریدس اثر پزشک ایتالیایی پی. ای . ماتیولی می باشد که در قرن ۱۶ میلادی نگاشته شده است. کتاب وی به عنوان یک اثر پذیرفته شده، جایگزین کتاب دیوسکوریدس شد. دکتر ماتیولی به نقد و تجزیه و تحلیل بیانات دیوسکوریدس پرداخت و با نامگذاری دقیق هر گیاه به رفع نارسایی ها و موارد ابهام موجود در کتاب وی و طبقه بندی مجدد گیاهان موجود در آن همت گماشت. او دراثر خود گیاهان جدیدی مانند آفتابگردان را ثبت کرد و تعداد دیگری از گیاهان خارجی ( بیگانه) مانند شاه بلوط هندی را به این مجموعه افزود.
از دیگر نویسندگان رومی می توان اسکریبونیوس لارگوس ( ۷۹- ۲۳ میلادی) ، پلینی بزرگ ، اوریباسیوس را نام برد. امروزه لارگوس را به خاطر وضع واژگانی از قبیل آنودین ( مسکن) واپیسپاتیک ( داروی باز کننده تاول) می شناسند که در فرهنگ واژگان دارویی رایج هستند، گو اینکه فعالیت او تنها در زمینه گیاهشناسی دارویی بود. اگر چه اوریباسیوس در زمینه شناخت گیاهان دارویی گامهای موثری برداشت لیکن پلینی با نوشتن اثر چند جلدی خود با عنوان ” تاریخ طبیعی ” بیشترین سهم را در این زمینه داشت. وی دراین اثر، دانش و اندیشه علمی زمان خود را به دقت شرح داده است. حاصل کار او که گردآوری نظریات و دیدگاههای حدود ۴۰۰ محقق آن دوران بود، هم اکنون به عنوان یکی از کتب مرجع فارماکولوژی دنیای قدیم به شمار می رود.
جالینوس( ۲۰۱-۱۳۱ م) چهره شناخته شده جامعه پزشکی است و یقیناً به عنوان پزشک بیش از دیوسکوریدس شهرت دارد . این طبیب که از اهالی پرگاموس یونان بود ، داروها را بر اساس نوعی مقیاس حرارتی طبقه بندی عامل مناسبی برای شناسایی داروی مناسب برای هر بیماری ارائه داد. وی در زمینه های مختلف علم طب تالیفاتی دارد که اهم آنها در ۱۶ جلد گرد آوری شده است . دانشمند مزبور طی یادداشتهای خود از ۴۷۳ داروی گیاهی یاد کرده است.

  • تاریخچه گیاهان دارویی در ایران
  • در مورد پزشکی ایران باستان اطلاعات زیادی برجای نمانده ، لیکن به نظر می رسد در قلمرو گسترده هخامنشیان تشکیلات پزشکی منظمی وجود داشته است و ظاهراً مفهوم ” اخلاط رابعه” که مبنای طب بقراطی می باشد از ایران باستان به یونان راه یافته است. انتقال مذکور به دنبال حمله اسکندر به ایران و طی دوران سلوکی صورت پذیرفته است. طب ایرانی در دوره اشکانی آمیخته ای از طب یونانی و طب زرتشتی بود. برخی پزشکان نامور عصر مذکور از قبیل آزوتکس و فرهاته( فرهاد) بر همین منوال عمل می نمودند. این روند تا زمان ساسانیان نیز ادامه یافت و آموزه های پزشکی ملغمه ای از مکاتب طب یونان، هند و نیزتعالیم زرتشتی بود.
    در این دوران رئیس کل بهداری کشور به نام ” درذستبد= درستبد” خوانده می شد. در همین دوران دانشگاه و بیمارستان ” گندی شاپور” در شمال غربی خوزستان تاسیس گردید که در دوران انوشیروان به حداکثر اعتلا رسید. در دانشگاه مذکور اساتید یونانی، سریانی، هندی و ایرانی به تدریس اشتغال داشته، کتاب های گوناگون را به زبان پهلوی در می آوردند . پزشکان نامور قرون نخستین اسامی از قبیل حنین بن الحق، سهل بن شاپور، عیسی بن مهاربخت، عیسی بن شهلافا، یوحنابن سرافیون، داویدبن سرافیون و نیز اعضای خاندان های بختیشوع و ماسرجویه که در مباحث بعدی بدان ها اشارت خواهد رفت، عموماً از دست پروردگان همین دانشگاه بودند.
  • تاریخچه پزشكی و درمان در ایران به دوران آریایی، در حدود 7000 سال قبل از میلاد مسیح بر می گردد و نیز نخستین نوشته ها و نسخه های به دست آمده از گیاهان دارویی در تمدن های مهم دنیا نظیر ایران باستان، مصر، خاورمیانه، یونان باستان، هند و چین به 3000 سال قبل از میلاد بر می گردد.
  • دوران ما قبل اسلام
  • نخستین پزشك آریایی به نام تریتا یا آترت نام داشت كه از دیدگاه زرتشت و اهورا مزدا شخصی بود پرهیزكار، دانا، كام كار، توانا كه برای نخستین بار، ناخوشی، تب و زخم نیزه را بازداشت. نام تریتا نه تنها در فرهنگ ایرانی بلكه در هندوستان نیز به عنوان اولین پزشك آریایی معرفی شده است. تریتا به عنوان نخستین پزشك و جراح آریایی با گیاهان و خواص آن ها آشنایی فراوان داشت. او برای درمان بیماری ها از عصاره های گیاهانی كه خود استخراج می كرد، استفاده می نمود.
  • از سایر نام داران آریایی در این عرصه می توان جمشید یا یما، فریدون یا تئا و غیره را نام برد. یما و تراتااونا از نخستین كسانی بودند كه در ایران باستان توانستند بیماران دچار مشكلات پوستی، استخوانی و دندانی را از افراد سالم تشخیص دهند.
  • پیامبر تمدن آریایی تاكید زیادی بر حفظ و بقای گیاهان كرده است. در این تمدن قدیمی ایرانی دو گیاه “مورد و انار” مقدس بودند و همواره در بین مردم از ارزش والایی به دلیل سلامت انسان و محیط زیست برخوردار بوده اند.
  • در تمدن ایران باستان در كتیبه های مربوط به زمان هخامنشیان، از زعفران به عنوان گیاه دارویی با خواص و كاربرد بسیار فراوان یاد شده است.
  • نخستین نوشته ها و نسخه های به دست آمده از گیاهان دارویی در تمدن های مهم دنیا نظیر ایران باستان، مصر، خاورمیانه، یونان باستان، هند و چین به 3000 سال قبل از میلاد بر می گردد. در این آثار نام گیاهان دارویی مانند درخت میر، كرچك و سیر به وفور به چشم می خورد، هم چنین سایر تمدن ها مانند بابلیان، مادها، آشوریان و طب اسلامی مهد آغاز شروع پیشرفت ها در زمینه علم داروسازی گیاهی است.
  • دو كشور پهناور چین و هند هم چون ایران از پیشگامان طب سنتی و داروسازی گیاهی بوده اند. اولین آثار كشف شده از چین در زمینه گیاهان دارویی، نوشته ای است به نام شینون مربوط به حدود 2800 سال قبل از میلاد مسیح كه در آن حدودا 1000 گونه ی دارویی شرح داده شده است. یكی دیگر از نقش های گیاهان دارویی و نیروهای ماوراء طبیعت در شفاء و افزایش طول عمر انسان مربوط به 2000 ( سال) قبل از میلاد مسیح در كشور هند می باشد.
  • وسعت و تنوع آب و هوایی در كشورهای ایران، چین و هند منجر شده است تا این مناطق از لحاظ تعداد و تنوع گونه های ارزشمند دارویی در دنیا از جایگاه خاصی بر خوردار باشند به گونه ای كه تا كنون صدها گونه گیاه دارویی با خواص بسیار موثر نظیر گیاهان دارویی و گیاهان ادویه ای مانند فلفل سیاه، شاه دانه، زعفران، زیره، شیرین بیان، خشخاش، جوز هندی، كرچك، كنجد، الئوورا یا صبر زرد، جین سینگ چینی، چای چینی و…..را به دنیای امروز معرفی كرده اند.
  • دوران اسلامی
  • پس از تحول عظیمی كه با آثار توسط بقراط پدر علم طب و شاگردش جالینوس طی سا ل های چهارصد و شصت تا دویست قبل از میلاد مسیح رخ داد، روش های درمانی بر اساس طب مزاجی جایگزین سحر و جادو و خرافات شد. برخی از دانشمندان و نویسندگان معتقدند كه این تحول بزرگ در یونان باستان الهام گرفته از طب ایران باستان بوده است و مكتب طبی زرتشت خیلی زودتر از طب یونانی به وجود آمده بود. آن گونه كه جنگ های میان ایرانیان و یونانیان منجر شد تا آثار طبی بقراط و سایر دانشمندان به دست ایرانیان بیفتد و اولین مدرسه به نام جندی شاپور تاسیس شود. پس از ورود سپاه اسلام به ایران، این مدرسه به عنوان بزرگ ترین مركز تعلیم پزشكی در سر تاسر ممالك اسلامی درآمد.
  • در این زمان كه یكی از طلائی ترین ادوار علم پزشكی در ایران است. دانشمندان بزرگی چون “ابوریحان بیرونی، زكریای رازی و ابوعلی سینا” پا به عرصه گذاشتند. آن ها توانستند در مدت كوتاهی، پیشرفت های چشم گیری، در جهان طب به وجود آورند.
  • كتاب قانون یكی از معروف ترین آثار پزشكی دنیا، از ارزشمندترین منابع قدیمی طب سنتی است كه ابوعلی سینا پزشك و فیلسوف ایرانی آن را به رشته تحریر در آورد. او در این اثر گران بها 811 داروی گیاهی و خواص مهم درمانی آن ها را معرفی كرده است. با كمال افتخار در حال حاضر اثر این دانشمند بزرگ ایران زمین به عنوان یكی از منابع مهم در دانشگاه های پزشكی سراسر دنیا، مورد تدریس و مطالعه قرار می گیرد.
  • گرایش عمومی به استفاده از داروهای گیاهی و به طور کلی فرآورده های طبیعی در جهان به ویژه در سال های اخیررو به افزایش بوده است .مهمترین علل این گرایش را می توان اثرات داروهای شیمیایی از یک طرف و ایجاد آلودگی های زیست محیطی از سوی دیگر دانست.
  • گیاهان دارویی در ایران
  • در ایران که یکی از هفت کشور آسیایی است که بیشترین گیاهان دارویی را دارد این گرایش وجود داشته است و در سه دهه گذشته شاهد روند رو به رشد مردم در زمینه استفاده از این داروهای گیاهی و احیای طب سنتی هستیم.
  • براساس آمار موجود در کشورمان نیز بیش از 130 نوع داروی گیاهی وجود دارد و منشا اصلی آن ها گیاهان هستند.
  • جایگاه داروهای گیاهی در سال های اخیردر کشور با تحولات علمی- تخصصی نظام مندتر شده است. تشکیل ستاد گیاهان دارویی و طب ایرانی، تاسیس دانشکده طب سنتی، ایجاد درمانگاه ها و مراکز تحقیقاتی و آموزش تخصصی گروهی از پزشکان و داروسازان نمادی از تحول و نظام مندی نسبت به جایگاه طب سنتی ایران و درمان دارو گیاهی است.
  • امروزه تخمین زده می شود که 75 هزار گیاه دارویی در سراسر جهان وجود داشته باشد و تاکنون 5000 داروی گیاهی توسط صنایع دارویی جهان ساخته و به بازار عرضه می شود .
  • این بخش از منابع طبیعی قدمتی همپای بشر دارند و یکی از مهمترین منابع تامین غذایی و دارویی بشر درطول نسل ها بوده اند.
  • طبق برآوردها در حال حاضر 750 هزار گیاه گل دار یا دانه دار در زمین یافت می شود و تاکنون 300 هزار گیاه در جهان شناسایی شده اند .
  • قاره آمریکا با دارا بودن 138 هزار گونه گیاهی از جمله منابع غنی گیاهان در جهان است و این در حالی است که قاره آسیا دارای 123 هزار گونه گیاهی است. در بین کشورهای آسیایی بیشترین تعداد و تنوع گونه ها متعلق به کشور های چین، اندونزی، هند، برمه ، تایلند، مالزی و ایران است .
  • در حال حاضر استفاده از گیاهان دارویی در موارد مختلف همچون طب کنونی، طب سنتی یا بهتر بگوییم طب مزاجی یا طب اخلاطی کاربرد دارند.
  • در ایران نیز گیاهان دارویی متنوعی وجود دارد که به اعتقاد بسیاری از پزشکان و کارشناسان علوم گیاهی می توان از آن ها در چرخه درمان استفاده کرد و بر ای مثال گران ترین گیاه جهان یعنی زعفران در ایران می روید.
  • براساس برخی سنگ نوشته ها و شواهد دیگر مصریان و چینیان اولین جمعیت ها بودند که از گیاهان دارویی استفاده می کردند. به طور کلی نتیجه بررسی های تاریخی در رابطه با گیاهان دارویی به شرح زیر است:
  • استفاده از گیاهان دارویی به 2700 سال قبل از میلاد مسیح(ع) بر می گردد.
  • در یونان باستان بقراط حکیم (شاگرد ارسطو) از گیاهان برای درمان بیماری ها استفاده می کرده است.
  • تئوفراست (شاگرد ارسطو) مکتب درمان با گیاه را بنیانگذاری کرد.
  • دیوسکورید در قرن اول میلادی مجموعه ای از 600 گیاه دارویی را با ذکر خواص درمانی تهیه و چاپ کرد.
  • پس از آن جالینوس به کتاب دیوسکورید استناد می کرد.
  • در قرون هشتم تا دهم میلادی دانشمندان ایرانی, ابوعلی سینا, ذکریای رازی و … به دانش درمان با گیاه رونق زیادی دادند و کتاب های قانون و الحاوی را چاپ کردند.
  • در قرن سیزدهم ابن بیطار در کتابی بیش از 1400 کیاه دارویی را به رشته تحریر در آورد.
  • در قرن 17 و 18 به بعد در اروپا با پیشرفت دانش در رابطه با گیاهان دارویی نیز پیشرفت های زیادی حاصل شد.
  • حدود پانصد سال قبل برخی از گیاهان دارویی در ایران کشت می شده اند
  • انواع گیاهان دارای مواد موثره:
  • گیاهان دارویی (Medicinal plants), دارای موادی هستند که مستقیم و غیر مستقیم استفاده دارویی دارند.
  • گیاهان ادویه ای (Spice plants), که از مواد آن در صنایع غذایی, کنسرو سازی و نوشابه سازی استفاده می شود.
  • گیاهان عطری (Essential oil plants), حاوی اسانس و معطر می باشند.
  • گاهی از یک گیاه هرسه استفاده می شود مثل نعناع (Menta piperita)
  • نعناع هم دارویی است (ضد باکتری, ضد قارچ, تب بر و کاهش درد) هم اسانس دارد و عطری است. هم در صنایع غذایی به عنوان ادویه (بهبود طعم و بو) استفاده می شود.
  • گیاهان دیگری که نظیر نعناع هستند می توان:
  • آویشن (Thymus vulgaris)
  • شبت یا شوید (Anethom graveolence)
  • اسطوخودوس (Lavendula angustifolia)
  • گشنیز (Coriandrum sativum)
  • شکل ها
  • تفاوت داروهای شیمیایی و گیاهان دارویی:
  • مواد شیمیایی سریع الاثر, دارای اثر مشخص و همراه با عوارض جانبی نامطلوب هستند
  • موادگیاهی به تدریج اثر می کنند و اثرات جانبی مفید دارند.
  • مواد گیاهی استفاده های متعددی دارند نظیر: لوازم آرایش, صنایع غذایی, صنایع شیمیایی خانگی (شامپو, صابون, عطر و…)
  • برخی از خواص گیاهان دارویی:
  • از خواص گیاهشناسی متفاوتی برخوردار هستند (یک ساله و…
  • دارویی بودن در حال تغییر است
  • از 600000 گونه گیاه دارویی تنها 30000 گونه شناسایی شده است.
  • جمع آوری گیاهان دارویی کار بسیار مشکلی است
  • مصرف گیاهان دارویی نیاز به پروسسینگ دارد
  • اهمیت کشت و تولید گیاهان دارویی:
  • تولید و پرورش‌ گیاهان‌ اسانس‌دار در مناطق‌ گرمسیری‌ و نیمه‌ گرمسیری‌ از سابقه‌ بسیار طولانی‌ برخوردار است‌ به طوری‌که‌ داد و ستد مواد خام‌ این‌ گیاهان‌ بیشتر در تمدن‌های‌ باستانی‌ مصر، یونان‌ و ایران‌ شکل یافته‌ است.
  • البته‌ شواهد بدست‌ آمده‌ از کشف‌ دستگاه‌ تقطیردر دره‌ ایندوس پاکستان‌ نشان‌ می‌دهد که‌ این‌ حرفه‌ از قدمتی‌ چندین‌ هزار ساله‌ برخوردار است. مصریان‌ و ایرانیان‌ باستان‌ اولین‌ مردمانی‌ بودند که‌ به‌ تولید اسانس‌ و عطرهای‌ طبیعی‌ از گیاهان‌ پرداختند. به ‌طوری‌که‌ تولید عطر گل‌ رز را که‌ در بین‌ مسلمانان‌ از ارج‌ و قرب‌ بسیاری‌ برخوردار است‌ به‌ دانشمند ایرانی، بوعلی‌ سینا نسبت‌ می‌دهند.
  • اما در مورد تجارت‌ اسانس‌های‌ گیاهی‌ در مقادیر زیاد، ابتدا یونانیان‌ با جذب‌ تکنولوژی‌ استخراج‌ و فرآوری‌ اسانس‌ توانستند از اعراب‌ پیشی‌ بگیرند. اما در قرن‌ ۱۷ میلادی تحول‌ بزرگی‌ در کشور فرانسه‌ صورت‌ گرفت‌ که‌ اروپا و جهان‌ را در این‌ زمینه‌ تحت‌ تاثیر حرکت‌ خود قرار داد.
  • این‌ کشور با جمع‌آوری‌ کارگاه‌های‌ کوچک‌ و جذب ‌افراد متخصص‌ و کارآمد در زمینه‌ فرآوری‌ و استخراج‌ ترکیبات‌ معطر و همچنین‌ به‌ خدمت‌ گرفتن‌ افرادی‌ که‌ از نظر حس‌ بویایی‌ بسیارمشهور بودند، صنعت‌ بزرگی‌ را در شهر گراس پایه‌گذاری‌ کرد و به‌ سرعت‌ خود را سردمدار صنعت‌ اسانس‌ در جهان‌ معرفی ‌نمود.
  • این‌ یکه‌تازی‌ تا قبل‌ از شروع‌ جنگ‌ جهانی‌ دوم‌ و ظهور رقبای‌ دیگر ادامه‌ داشت. اما مشکلی‌ که‌ فرانسه‌ و سایر کشورهای‌ اروپایی‌ با آن‌ مواجه‌ بودند، تامین‌ مواد خام‌ گیاهی‌ بود که‌ به‌ علت‌ شرایط جوی‌ فرانسه‌ مجبور بودند واردکننده‌ محض‌ این‌ مواد از منطقه‌ بالکان، خاورمیانه، شمال‌ آفریقا و اروپای‌ شرقی‌ باشند.
  • به‌ همین‌ خاطر با شروع‌ فعالیت‌ سایر کشورها نظیر صنعت‌ اسانس‌ نعناع‌ در آمریکا، تولید اسانس‌ مرکبات‌ در برزیل، صنعت‌ اسانس‌ شمعدانی‌ در الجزایر، فرآوری‌ اسانس‌ گل‌ رز در بلغارستان‌ و غیره، قدرت‌ فرانسه‌ و شهر گراس‌ کاهش‌ یافت‌ و تنها در تولید گیاهانی‌ نظیر اسطوخوطوس‌ و ترخون‌ که‌ با شرایط آب‌ و هوایی‌ آن‌ مطابقت‌ داشت‌ محدود گردید این‌ رقابت‌ هم‌ اکنون‌ نیز در بین‌ کشورهای‌ تولیدکننده‌ بسیار شدید است‌ اما کشورهای‌ آسیایی‌ و ایران‌ پیشرفت‌ قابل‌ توجهی‌ در این‌ زمینه‌ نداشته‌اند و هنوز بطور عمده‌ به‌ تجارت‌ گیاهان‌ خشک‌ زراعی‌ یا خودرو می‌پردازند.
  • مزیت های گیاهان دارویی برای ایران
  • ایران می‌تواند سهم مناسبی از بازار جهانی داروهای گیاهی را به خود اختصاص دهد. ایران به لحاظ تنوع اقلیمی، از تنوع زیستی وسیع و منحصر به ‌فردی برخوردار است. این تنوع در مورد گیاهان و از جمله گیاهان دارویی به روشنی مشهود است. اما تاکنون نتوانسته‌ایم از این نعمت الهی در جهت خدمت به مردم استفاده نماییم.
  • اگرچه در زمینه توسعه صنعت گیاهان دارویی در ابتدای راه هستیم، ولی می‌توانیم با برنامه‌ریزی صحیح، بخش قابل ‌توجهی از بازار جهانی را به‌خود اختصاص دهیم. شاید در ابتدای کار نتوانیم با کشورهایی که محصولات خود را به تولید انبوه رسانده‌اند، رقابت نماییم؛ امّا به لحاظ تنوع گونه‌ای و تولید طبیعی گونه‌های دارویی رقبای چندانی در جهان نداریم و در مواردی حتی بی‌رقیب هستیم.
  • همه اینها منوط به این نکته است که دارایی‌های کشور را بشناسیم و بتوانیم از آنها استفاده بهینه نماییم. در اینصورت حتی می‌توان تا ۵ درصد از تولید ناخالص ملی (GDP) را از این طریق تأمین نمود.
  • طب سنتی ایران قابلیت‌های فراوانی دارد که عمدتاً بر پایه استفاده از گیاهان دارویی است. طب سنتی ایران با پیشینه چند صد ‌ساله, ظرفیت‌های بالایی در زمینه پیشگیری و درمان بیماری‌ها دارد که در تعامل با طب نوین می‌توانند بسیاری از مشکلات بهداشتی و پزشکی را حل نمایند. به عنوان مثال، در زمینه درمان بیماری‌های پوستی، اختلالات کبدی یا مشکلات اعصاب و روان, با استفاده از طب سنتی، روش‌های درمانی مطمئن و منحصر به ‌فردی وجود دارد که فقط در اختیار عده معدودی است.
  • از آنجایی‌که طب سنتی ایران عمدتاً بر پایه استفاده از گیاهان دارویی استوار است و استفاده از گیاهان دارویی ریشه در سنت ما ایرانیان دارد، بسط و توسعه طب سنتی در کشور نه ‌تنها یکی از راهکارهای گسترش صنعت گیاهان دارویی است، بلکه با توجه به توصیه‌های سازمان جهانی بهداشت (WHO) یکی از روش‌های مناسب برای دسترسی راحت عموم مردم به طب مطمئن و ارزان‌قیمت می‌باشد.
  • پژوهش در صنعت گیاهان دارویی نقطه قوت داروسازی کشور یکی دیگر از نقاط قوت برای توسعه صنعت گیاهان دارویی وجود امکانات مناسب تحقیقاتی در دانشکده‌های داروسازی همچنین حضور متخصصین مختلف در زمینه‌های مرتبط با صنعت گیاهان دارویی می‌باشد. استفاده از این امکان می‌تواند باعث رشد و توسعه صنعت گیاهان دارویی شود.
  • در مجموع یکی از بهترین زمینه‌های سرمایه‌گذاری داروسازی کشور همین صنعت می‌باشد، زیرا با ورود به بازار جهانی یکی از صنایعی که با شکست قطعی روبرو خواهد شد صنعت داروسازی شیمیایی موجود می‌باشد و اگر بخت با بعضی از شرکت‌های موجود یار باشد آنها در کمپانی‌های بزرگ جهانی هضم می‌شوند.
  • از طرف دیگر علاوه برفرصت‌هایی که برای رخنه در بازار داخلی و جهانی و گسترش آن وجود دارد و در بالا به آنها اشاره شد، کشور با تهدید‌های عدیده‌ای در این زمینه روبرو است که از آن جمله می‌توان به نابودی و سرقت منابع مهم تنوع گیاهی کشور اشاره کرد. بنابراین توسعه صنعت گیاهان دارویی کشور، به سرعت عمل، آینده‌نگری، برنامه‌ریزی و مدیریت اجرایی قوی نیاز دارد و فقط به صرف تکیه بر منابع زیستی غنی و بدون توجه به موارد مذکور، حرف چندانی برای گفتن نخواهیم داشت.
  • مشکلات صنعت گیاهان دارویی
  • صنعت گیاهان دارویی در کشور علی‌رغم قابلیت‌ها و ظرفیت‌های فراوان، از وجود مشکلات متعددی رنج می‌برد؛ به‌گونه‌ای که رشد و گسترش صنعت مذکور بسیار کندتر از حدی است که شایسته آن می‌باشد.
  • مهمترین مشکلات توسعه صنعت گیاهان دارویی در کشور
  • عدم شناخت کافی مسئولین از قابلیت‌های صنعت گیاهان دارویی
  • متأسفانه به ‌نظر می‌رسد مسئولین و صاحب‌منصبان کشور، شناخت صحیحی از توانمندی‌های این صنعت ندارند و با ظرفیت‌های آن در مقوله‌های اقتصاد و بازرگانی، اشتغال، بهداشت و غیره آشنا نیستند. این مسئله باعث می‌شود که صنعت مذکور کماکان در حاشیه قرار گیرد. صنعت گیاهان دارویی از معدود صنایع دارای رشد دو رقمی در دنیا است. علی‌رغم اینکه در کشور نهادهای مختلفی (وزارتخانه‌های بازرگانی، امور اقتصادی و دارایی، صنایع، بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، جهاد کشاورزی، سازمان حفاظت محیط‌زیست و غیره) توانایی و مسئولیت حمایت از این صنعت را دارا هستند، اما به دلیل عدم شناخت کافی، در عمل توجه چندانی به این مقوله نمی‌شود.
  • عدم وجود برنامه جامع ملی
  • حمایت از صنعت گیاهان دارویی و داروهای گیاهی فقط در محدوده حمایت‌های مالی نمی‌گنجد؛ هر چند خود این نیز یکی از راهکارهای اساسی توسعه این صنعت است. بسیاری از توانایی‌های کشور در پس موانع و مشکلات عدیده‌ای پنهان مانده‌اند. اهم این مشکلات، ریشه در عدم وجود برنامه‌ای جامع و ملی دارد که به تبع آن مدیران کشور، با این مسئله به صورت استراتژیک برخورد نمی‌کنند. هر سازمان و ارگانی در عمل بر مبنای نیازسنجی و اولویت‌های درون‌سازمانی اقدام به فعالیت می‌کند که نتیجه آن کارهایی پراکنده و تکراری است و نتایجی موضعی و کم ‌رنگ به همراه دارد.
    • پزشکان داخلی داروهای گیاهی را تجویز نمی‌کنند و لذا بازار مناسب داخلی بوجود نیامده است
  • یکی از مشکلات توسعه گیاهان دارویی در کشور، فقدان زمینه اقتصادی مناسب در این بخش است. به این معنی که به دلیل عدم آشنایی پزشکان با داروهای گیاهی و خواص آنها، این داروها توسط پزشکان داخلی برای بیماران تجویز نمی‌شوند، در نتیجه بازار مناسبی برای آن ‌بوجود نیامده است. در کشورهای توسعه‌یافته، پزشکان در این زمینه آموزش دیده‌اند و این قبیل داروها را به بیماران تجویز می‌نمایند. ضمن اینکه سطح تعریف‌شده‌ای از این علم به‌وسیله اطلاع‌رسانی از طریق مطبوعات، رسانه‌ها و یا دوره‌های آموزشی کوتاه‌مدت در اختیار مردم قرار گرفته است.
  • در کشورهای توسعه‌یافته به گونه‌ای فرهنگ‌سازی می‌شود که افراد شناخت مطلوبی از خواص گیاهان دارویی پیدا می‌کنند و به تبع آن نوع و نحوه مصرف گیاهان دارویی بی‌ضرر را که سازگار با شرایط مزاجی آنها باشد، فرا می‌گیرند؛ بنابراین داروهای گیاهی در اکثر سوپرمارکت‌ها وجود دارند و توسط مردم انتخاب و خریداری می‌شود. درصورتی‌که در کشورمان به‌دلیل عدم آشنایی با خواص گیاهان دارویی مراکز توزیع گیاهان دارویی نقش درمانگاه را ایفاء می‌کنند.
  • سیستم توزیع نامناسب (عطاری ها)
  • سیستم تهیه و توزیع گیاهان دارویی نیز در کشور نامناسب است؛ به‌طوری‌که توزیع بیش از ۹۰ درصد این فرآورده‌ها بدون نظارت وزارت بهداشت و عدم رعایت مسائل بهداشتی، وابسته به عطاری‌ها است. هر چند در بین عطارها نیز افرادی پرتجربه و عالم وجود دارند، اما اخیراً با ورود افرادی کم‌تجربه و بعضاً سودجو زمینه خوب عطاری‌ها نیز خدشه‌دار شده است.
  • جلوگیری از احداث واحدهای تولیدی در محدوده ۱۲۰ کیلومتری تهران
  • بر اساس مقررات سازمان حفاظت محیط‌زیست، واحدهای تولید داروهای گیاهی نیز مشمول طرح ممنوعیت احداث کارخانجات در محدوده ۱۲۰ کیلومتری تهران می‌باشند. این قانون به عنوان یک مانع جدی، مسیر توسعه صنعت مذکور را سد کرده است؛ درحالی‌که صنعت تولید داروهای گیاهی به هیچ عنوان آلاینده محیط‌زیست نمی­باشد (تمام حلال‌ها بازیافت و بقایای گیاهی نیز به عنوان کود سبز مصرف می‌شوند).
  • از مسئولین سازمان مذکور به عنوان متولی حفاظت از محیط‌زیست و طبیعت، انتظاری بیش از این می‌رود که صنایع طبیعی از جمله گیاهان دارویی را بهتر بشناسند و اهمیت بیشتری برای آن قایل شوند. در همه جای دنیا، صنایع در کنار مردم هستند؛ ولی بر آنها نظارت دقیقی اعمال می‌شود که محیط‌زیست را آلوده نکنند.
  • فرآوری گیاهان دارویی و تولید داروهای گیاهی فرایندی تخصصی و پیچیده می‌باشد که به متخصصان برجسته نیاز دارد و دسترسی به این قشر در مکان‌های دور از شهرهای بزرگ با مشکل مواجه می‌شود.
  • عملکرد ضعیف برخی از تجار ایرانی
  • طبق آمار سازمان ملل متحد طی سال ۱۹۹۳ صادرات ایران در زمینه گیاهان دارویی حدود ۲۰ میلیون دلار و در همان سال صادرات امارات متحده عربی بالغ بر ۳۲ میلیون دلار بوده است. بررسی‌ها نشان می‌دهند که بخش عمده صادرات این کشور، محصولات ایرانی بوده است که فقط در آنجا بسته‌بندی شده‌اند. هم ‌اکنون نیز بازار خوبی در آنجا ایجاد شده است؛ به‌خصوص آنکه کشورهای آفریقایی اکثر مواد طبیعی مورد نیاز خود را از آنجا تأمین می‌کنند.
  • به دلیل عملکرد بد و ضعیف تجار ایرانی، ما سهم شایسته‌ای از این بازار را در اختیار نداریم که این یعنی تیشه به ریشه خود زدن. اکثر خریداران پس از یک و یا حداکثر چند بار معامله با تجار ایرانی، ارتباط خود را به آنها قطع می‌نمایند. البته در این بین، تعداد محدودی از صادرکنندگان موفق در بخش خصوصی نیز یافت می‌شوند که سهم اندکی از این بازار بزرگ را در اختیار دارند.
  • بخشی از این مشکل به سودجویی‌های شخصی، تقلب و بدقولی مربوط می‌شود، ولی بخش عمده آن مربوط به عدم آشنایی تجار و صادرکنندگان با نحوه جمع‌آوری، نگهداری، بسته‌بندی، حمل و نقل و فروش گیاهان دارویی می‌باشد. مثلاً در سرما و گرما، محصولات ایرانی در گوشه و کنار بنادر و در شرایط بسیار نامناسب نگهداری و حمل می‌شوند؛ به‌طوری‌که پس از مدتی استاندارد لازم و قابلیت عرضه در بازارهای بین‌المللی را از دست می‌دهند.
  • ضعف در فناوری فرآوری و تهیه داروهای گیاهی
  • داروهای گیاهی تولید داخل عمدتاً داروهای محلول هستند، یعنی از عصاره گیاه، قطره و یا شربت تولید می‌شود. اما در داروسازی، شکل دارو بر اساس نیاز بیمار تعیین می‌شود. اشکال جامد (قرص و کپسول) هم از نظر پایداری و هم از نظر راحتی مصرف اشکال دارویی مناسب در داروسازی هستند که متأسفانه به‌دلیل عدم دسترسی به فناوری تولید این محصولات، صنایع داروسازی گیاهی جز در موارد محدود امکان تولید چنین فرآورده‌هایی را ندارند درحالی‌که از طریق تحقیقات امکان دستیابی به چنین فناوری علی‌رغم پیچیدگی فرآیند وجود دارد.
  • فقدان زیر ساخت‌های مناسب
  • علاوه بر موارد مطرح شده، یک سری مشکلات و کمبودهای زیربنایی نیز پیش روی توسعه صنعت گیاهان دارویی و داروهای گیاهی وجود دارد که رفع آنها بسیار لازم و حیاتی است و در ذیل به اهم آنها اشاره می‌شود.
  • الف) فقدان قوانین مالکیت فکری
  • متأسفانه مقرراتی که ضامن رعایت حقوق مالکیت فکری در کشور باشد، وجود ندارد و این خود معضل بزرگی در مسیر توسعه کشور است. من در زمینه عصاره‌گیری از گیاهان اسانس‌دار به روش­های جالب و خوبی دست یافته‌ام، اما به دلیل اینکه اطلاعات جامع و مدونی از روش‌های ثبت‌شده وجود ندارد، نمی‌توانم آن را منحصر به‌ خود بدانم.
  • همچنین در زمینه درمان بیماری‌های مختلف با استفاده از طب سنتی، روش‌های خوبی نزد بعضی افراد وجود دارد که به عنوان یک منبع درآمد در اختیار عده اندکی قرار دارد و با مرگ یکی از آنها، ممکن است یک روش درمانی طبیعی، موثر و چند صد ساله از بین برود. اگر امکان ثبت کردن این روش‌ها وجود می‌داشت، کل کشور می‌توانستند از آن بهره‌مند شوند؛ ضمن اینکه درآمد آن نیز هزاران برابر درآمد فعلی خواهد بود.
  • ب) عدم وجود بانک ژن مختص گیاهان دارویی
  • بهره ‌برداری بی‌رویه و غیراصولی، خشکسالی، کشاورزی مدرن و غیره هر روزه فشار بیشتری بر عرصه‌های طبیعی وارد نموده و روند انقراض گونه‌های زنده از جمله گیاهان دارویی را سرعت می‌بخشد. بنابراین علاوه بر حفظ این منابع در محیط‌های طبیعی، جمع‌آوری و نگهداری آنها در بانک‌های ژن نیز حایز اهمیت است.
  • برخی از نهادها از قبیل مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع و مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر، نسبت به جمع‌آوری و نگهداری نمونه‌های گیاهی کارهای قابل‌توجهی انجام داده‌اند، اما فعالیت آنها عمومی بوده و عمدتاً مشخصات زراعی گیاهان ثبت می‌شود. در حال حاضر، بانک ژنی که مختص گیاهان دارویی باشد و خصوصیات دارویی گیاهان از قبیل نوع و مقدار مواد مؤثره، شیوه استخراج و غیره در آن ثبت شده باشد، وجود ندارد؛ درصورتی‌که وجود این اطلاعات یکی از لوازم اصلی تحقیقات در این مقوله است.
  • ج) ضعف در اطلاع رسانی و فرهنگ‌سازی
  • همانطور که ذکر شد، اطلاع‌رسانی و آموزش پزشکان و مردم از راهکارهای توسعه این صنعت در کشورهای مختلف می‌باشد و در کشورمان کمتر به این موضوع توجه شده است. به عنوان مثال، در حال حاضر هیچ نشریه اختصاصی در کشور وجود ندارد که به مقوله اطلاع‌رسانی و فرهنگ‌سازی پیرامون مزایای گیاهان دارویی و داروهای گیاهی بپردازد. در برنامه درسی دانشجویان پزشکی مطلب چندانی در این مورد مشاهده نمی‌شود. مخلص کلام آن‌که، گیاهان دارویی و داروهای گیاهی در ایران مورد بی‌مهری و کم‌توجهی واقع شده‌اند.

 

 

  • افزایش روز افزون گرایش به مصرف گیاهان دارویی
  • امکان ساخت برخی از مواد دارویی گیاهی به صورت صنعتی امکانپذیر نیست, به علت پیچیده بودن ساختار و ناشناخته بودن, نظیر کلیکوزیدهای قلبی گل انگشتانه (Digitalis spp), آلکالوئیدهای موجود در پروانش (Catarantus roseus) و ارگوت (Claviceps purpurea)
  • برخی از مواد گیاهی مستقیما قابل استفاده نیستند. مثل سولانین و بایستی تحت تاثیر فرایندهای شیمیایی فعال شوند.
  • مواد موثره گیاهان دارویی:
  • مواد طبیعی, مواد موثره ثانوی مخصوص که توسط گیاهان علاوه بر مواد عمومی و اساسی تولید می شوند.
  • انواع مواد طبیعی:
  • مواد اولیه یا متابولیت های اولیه (Primary metabolites), نظیر پروتئین ها, چربی ها, هیدرات های کربن, کلروفیل و …
  • مواد ثانویه یا متابولیت های ثانویه (Secundary metabolites)
  • مواد اولیه برای موجود زنده اساسی و ضروری هستند و حیات آن ها وابسته به این مواد است.
  • مواد ثانویه ضروری نیستند و بیشتر جنبه دفاعی دارند.
  • مسیرهای تشکیل مواد موثره:
  • فرایندهای متابولیسمی عام, در تمام موجودات زنده عمومیت دارند و در تمام گیاهان به وقوع می پیوندند. Plant natural materials
  • فرایندهای متابولیسی خاص, Universal processes
  • در گیاهان دارویی که فراورده های خاصی تولید می کنند وجود دارند.
  • شکل
  • عوامل موثر در مقدار و نوع مواد موثره:
  • نوع گیاه
  • مراحل رشدی گیاه
  • اندام های مختلف گیاه
  • شرایط مختلف آب و هوایی
  • طبقه بندی مواد موثره:
  • در گذشته بر اساس
  • بخشی از گیاه که دارو را تولید می کند یا بر حسب خاصیت ان ها صورت می گرفته است در صورتی که امروزه براساس ترکیب شیمیایی صورت می گیرد. بر این اساس مواد موثره دارویی شامل مواد زیر می شوند.
  • آلکالوئیدها,Alkaloids
  • گلیکوزیدها Glycosids
  • روغن های فرارVolatile oil or Essential oil
  • مواد تلخBitter materials
  • فلاون هاFlavones
  • فلاونوئیدهاFlavonoids
  • موسیلاژهاMucilages
  • ویتامین هاVitamins
  • تانن هاTanins
  • اسید سیلیسیکSalicic acids
  • آلکالوئیدها:
  • مواد ازته ای که خاصیت قلیایی دارند و در محیط اسیدی تولید نمک می کنند.
  • در انسان واکنش های فیزیولوژیکی قوی با اثرات مخصوص ایجاد می کنند و بر سیستم عصبی اثر دارند.
  • بسیار متنوع هستند.
  • برای اولین بار در سال 1803 تا 1816 از گیاه استخراج شدند.
  • به علت تلخ بودن موجب دفع حشرات می شوند.
  • اکثراً سمی و مرگ آور هستند.
  • کافئین, استریکینین, کینین, و مرفین از مهم ترین نمونه های آلکالوئیدها هستند.
  • انواع آلکالوئیدها:
  • آلکالوئیدهای حقیقی, True alkaloids
  • منشاء آن ها اسیدهای آمینه و ترکیبات شیمیایی هتروسیکلیک ازت دار هستند.
  • پروتوآلکالوئیدها, Protoalkaloids
  • از اسیدهای آمینه ساخته شده و محتوی ترکیبات شیمیایی ازت دار خطی هستند.
  • آلکالوئیدهای کاذب, Pseudo alkaloids
  • ار اسیدهای آمینه تشکیل نشده اند ولی در ساختمانشان ازت وجود دارد.
  • آلکالوئیدها در برخی از گیاهان وجود ندارند. به این گیاهان بدون آلکالوئید می گویند. نظیر برخی از گیاهان خانواده های, Lamiaceae, Rosaceae, Conifereae
  • گیاهان آلکالوئیدی از خانواده های: Papaveraceae, Solanaceae, Apocynaceae, Rubiaceae
  • گلیکوزیدها:
  • در مسیرهای متابولیکی مختلف تشکیل و ساختمان شیمیایی پیچیده و مخصوص دارند.
  • پس از هیدرولیز توسط اسیدها و آنزیم ها به ترکیبات قندی (گلی کن) و غیر قندی (آگلی کن) تبدیل می شوند.
  • یکی از مهمترین آن ها گلیکوزیدهای سیانوژنیک هستند نظیر آمیگدالین که در خانواده گل سرخ, پروانه آسا, آقطی, کتان و … وجود دارد
  • برخی در تهیه داروهای معالج سرفه, مسهل و مسکن استفاده دارند.
  • برخی نظیر گلیکوزیدهای آنتراکینون هستند که در مداوای یبوست نقش دارند. این مواد در گیاهانی نظیر سنا, سیاتوسه و ریواس وجود دارند.
  • گلیکوزیدهای قلبی ساختار متفاوت با سایرین دارند, اثرات خاصی در ماهیچه های قلب دارند. در گیاهان خرزهره, میمون ( گل انگشتانه), آلاله, استبرق و … وجود دارند.
  • گلیکوزیدهای ساپونینی, فلاونوئیدی, کومارینی و … نیز وجود دارند.
  • اسانس ها:
  • اهمیت‌ و جایگاه‌ اسانس‌های‌ طبیعی‌
  • اسانس‌ها ترکیبات‌ شیمیایی‌ معطری‌ هستند که‌ در گیاهان‌ مختلفی‌ که‌ تا امروز در حدود ۷۰۰ نوع‌ از آن ها شناسایی‌شده‌ است، وجود دارند. در ساختمان‌ اسانس‌ها ترکیبات‌ بسیار متنوعی‌ از قبیل‌ الکل‌های‌ ترپنوئیدی، هیدروکربن‌ها، فنل‌ها، آلدئیدها، استرها و کتون‌ها بطور طبیعی‌ وجود دارند. اغلب‌ یک‌ یا چند جزو از این‌ ترکیبات، عطر و بوی‌ اسانس‌ را تحت‌ تاثیر خود قرار می‌دهند.
  • هر نوع‌ از اسانس‌ها در گیاهان‌ معطر و در قسمت‌های‌ مختلفی‌ از آنها نظیر ریشه‌ (زنجبیل)، چوب‌ (سوزنی‌ برگان)، پوست‌ (دارچین)، برگ (رزماری)، گل‌ (یاسمن)، میوه (مرکبات)، بذر(رازیانه) و غیره‌ ساخته‌ شده‌ و در فضای‌ ما بین‌ سلولی‌ اپیدرم‌ و مزوفیل‌ در ساختارهای‌ متعدد ترشحی‌ ذخیره‌ می‌شوند و دارای‌ نقطه‌ جوش‌ پایینی‌ بوده‌ و به‌ روش‌های‌ مختلفی‌ قابل‌ استخراج‌ می‌باشند.
  • هرچند مکانیسم‌ دقیق‌ سنتز اسانس‌ها درون‌ گیاهان‌ نامشخص‌ است‌ اما وجود آن‌ برای‌ مقاومت‌ گیاهان‌ در مقابل‌ شرایط نامساعدمحیطی، جذب‌ حشرات‌ گرده‌ افشان‌ و کمک‌ به‌ توسعه‌ و پراکنش‌ این‌ گیاهان‌ مسلم‌ و مشخص‌ است. در بهره‌برداری‌ از گیاهان‌ اسانس‌دار، شواهد موجود طی‌ ۵۰ سال‌ گذشته‌ نشان‌ می‌دهد که‌ تقاضا برای‌ اسانس‌ و فرآورده‌های‌ حاصل‌ آن‌ سیر صعودی‌ به‌ خود گرفته‌ است. این‌تحول‌ در مصرف، تحت‌ تاثیر عوامل‌ متعددی‌ از جمله‌ موارد زیر بوده‌ است.
  • این‌ گیاهان‌ و اسانس‌ آنها طیف‌ گسترده‌ای‌ از کاربری‌ها را تحت‌ پوشش‌ قرار می‌دهند. ترکیبات‌ تشکیل‌ دهنده‌ آنها می‌تواند خواص‌دارویی‌ داشته‌ و در فرمولاسیون‌ داروها وارد شود. از رایحه‌ و بوی‌ آنها در صنایع‌ عطرسازی، خوشبو کننده‌ها و همچنین‌ نوعی‌ روش‌درمانی‌ (رایحه‌ درمانی) استفاده‌ می‌شود. خاصیت‌ طعم‌دهندگی‌ اسانس‌ها در طیف‌ وسیعی‌ از موادغذایی، خمیر دندان، دهانشویه‌ها، نوشیدنی‌ها و حتی‌ دخانیات‌ به‌ مصرف‌ می‌رسد. بخارات‌ اشباع‌ آن‌ دارای‌ توان‌ دفع‌ آفات‌ و حشرات‌ موذی‌ بوده‌ و در برخی‌ از سموم ‌صنعتی‌ به‌ کار می‌رود.
  • ثروتمند شدن‌ جوامع‌ جهانی‌ باعث‌ تغییر فرهنگ‌ مصرف‌ در آنها شده‌ است‌ به‌طوری‌که‌ تنوع‌ بیشتری‌ را در رژیم‌ غذایی‌ خود طلب‌می‌کنند و مردم‌ برای‌ مصرف‌ فرآورده‌های‌ خوشمزه‌ با طعم‌های‌ طبیعی‌ اشتیاق‌ بیشتری‌ از خود نشان‌ می‌دهند.
  • افزایش‌ توجه‌ به‌ مسایل‌ زیست‌ محیطی‌ و بهداشت‌ مواد غذایی‌ در کاهش‌ میزان‌ مصرف‌ مواد شیمیایی‌ مصنوعی‌ باعث‌ گرایش‌ به ‌سمت‌ مواد غذایی‌ و افزودنی‌های‌ طبیعی‌ شده‌ است. اسانس‌ها به‌ موازات‌ مزه‌دار کردن‌ فرآورده‌ها در نقش‌ یک‌ آنتی‌اکسیدان‌ علیه ‌ترکیبات‌ مضر فعالیت‌ می‌کنند و نقش‌ مهمی‌ در سلامتی‌ افراد ایفا می‌کنند.
  • ساختار صنعت‌ اسانس‌
  • سازمان‌هایی‌ که‌ امروزه‌ در کشورهای‌ تولیدکننده‌ در زمینه‌ فعالیت‌های‌ اقتصادی‌ اسانس‌ها و فرآورده‌های‌ حاصل‌ از آنها تلاش‌می‌نمایند از یک‌ ساختار کلی‌ و مدون‌ پیروی‌ می‌کنند که‌ صنعت‌ اسانس‌ را تشکیل‌ می‌دهد و شامل‌ موارد زیر است‌.
  • در اولین‌ مرحله‌ بخش‌ کشاورزی‌ به‌ عنوان‌ تامین‌ کننده‌ مواد خام‌ گیاهی‌ نقطه‌ شروع‌ این‌ صنعت‌ را برعهده‌ دارد. این‌ بخش‌ از نظرجغرافیایی‌ پراکندگی‌ وسیعی‌ دارد و کشورهای‌ مختلف‌ با سرمایه‌گذاری‌ گسترده‌ در این‌ زمینه‌ و تهیه‌ منابع‌ گیاهی‌ سعی‌ نموده‌اند در این ‌بخش‌ تاثیرگذار باشند. حتی‌ بسیاری‌ از کشورهای‌ پیشرفته‌ تلاش‌ خود را معطوف‌ به‌ پرورش‌ گیاهانی‌ نموده‌اند که‌ در درجه‌ اهمیت ‌بیشتری‌ قرار داشته‌ و سود بالاتری‌ را در پی‌داشته‌ باشند.
  • اما با وجود این‌ تلاش‌ها هنوز برای‌ سودآوری‌ تولید این‌ محصولات‌ تضمینی ‌وجود ندارند. تنوع‌ اقلیمی‌ مراکز تولید موجب‌ بروز ناهمگونی‌ چشمگیری‌ در سیستمهای‌ تولید و بهره‌وری‌ شده‌ است‌ که‌ از مهمترین‌آنها می‌توان‌ به‌ موارد زیر اشاره‌ کرد.
  • بهره ‌برداری‌ از گیاهان‌ خودرو و بومی‌ موجود
  • سرمایه‌گذاری‌ کوچک‌ با استفاده‌ از نیروی‌ کار خانواده‌
  • سرمایه‌گذاری‌ کلان‌ با تکیه‌ بر نیروی‌ کار ارزان‌
  • دومین‌ مرحله‌ مربوط به‌ استخراج‌ و فرآوری‌ اسانس‌ از گیاهان‌ است. این‌ استخراج‌ بلافاصله‌ می‌تواند پس‌ از برداشت‌ یا بعد از خشک‌کردن‌ گیاه‌ صورت‌ گیرد. دستگاه‌های‌ استخراج‌ می‌تواند تحت‌ کنترل‌ کشاورزان، بازرگانان‌ یا بخشی‌ از یک‌ فرآیند صنعتی‌ باشد. در حالت‌اول‌ آماده‌سازی‌ برعهده‌ کشاورزان‌ خواهد بود و چنین‌ ترتیبی‌ در کشورهای‌ پیشرفته‌ امری‌ عادی‌ به‌ شمار می‌آید.
  • چرا که‌ تهیه‌ وسایل‌مورد نیاز تقطیر و فرآوری‌ بر عهده‌ شخص‌ سرمایه‌گذار است. البته‌ دستگاه‌های‌ عصاره‌گیری‌ می‌تواند تحت‌ کنترل‌ شرکت‌های‌ خریدار مواد گیاهی‌ باشد و این‌ حالت‌ بیشتر در کشورهای‌ جهان‌ سوم‌ که‌ کشاورزان‌ قدرت‌ سرمایه‌گذاری‌ ندارند، قابل‌ مشاهده‌ است.کارخانه‌های‌ عطر و چاشنی‌سازی‌ در این‌ مرحله‌ از تغییر و تبدیل‌ مواد خام‌ گیاهی‌ نقش‌ اساسی‌ ایفا می‌کنند و با توافق‌ کشاورزان‌ تولیدکننده، مراکز خود را نزدیک‌ مزرعه‌ متمرکز می‌کنند.
  • در این‌ مرحله‌ تاجرینی‌ فعالیت‌ می‌کنند که‌ در زمینه‌ تولید مواد معطر مصنوعی‌ نیز مهارت‌ دارند. وظایف‌ این‌ گروه‌ شامل‌ خریداری‌ اسانس‌ از تمام‌ نقاط جهان‌ یا فقط از یک‌ منطقه‌ جغرافیایی، تعیین‌ کیفیت‌ اسانس، فرآوری‌ ماده‌ خام‌ در جهت‌ نیاز بازار و در نهایت ‌فروش‌ این‌ فرآورده‌ به‌ مصرف‌ کننده‌ است. در بخش‌ تجارت، شرکت‌هایی‌ وجود دارند که‌ تعدادی‌ در کشور تولیدکننده‌ حضور داشته‌ و وظایف‌ آنها فروش‌ و صادرات‌ محصولات‌ همان‌ منطقه‌ بر پایه‌ توجه‌ به‌ نیاز خریداران‌ و قدرت‌ کشاورزان‌ استوار است. شرکت‌هایی‌ نیز درکشورهای‌ واردکننده‌ فعالیت‌ دارند و برخی‌ از آنها روی‌ صادرات‌ مجدد محصولات‌ تبحر دارند.
  • جابه‌جایی‌ و توزیع‌ فرآورده‌های‌ حاصل‌ از اسانس‌ها مشابه‌ سایر محصولات‌ است‌.
  • در آخرین‌ مرحله‌ از یک‌ چارچوب‌ کلی‌ صنعت‌ اسانس، مصرف‌کننده‌ قرار دارد و محصولات‌ تولید شده‌ را در دو حالت‌ مصرف‌ می‌کند. یک‌ نوع‌ محصولاتی‌ که‌ وجود اسانس‌ درون‌ آنها چندان‌ محسوس‌ و مشخص‌ نمی‌باشد و در انتخاب‌ محصول‌ آنچنان‌ کششی‌ ایجاد نمی‌کند، نظیر آنچه‌ که‌ در مورد پودرهای‌ شوینده‌ وجود دارد. نوع‌ دوم‌ محصولاتی‌ هستند که‌ وجود اسانس‌ در آنها شناخته‌ شده‌تر بوده‌ و در انتخاب‌ محصول‌ تاثیرگذار است. در این‌ مورد می‌توان‌ به‌ فرآورده‌های‌ آرایشی‌ افزودنی‌های‌ غذایی‌ اشاره‌ کرد.
  • تولید جهانی‌ اسانس
  • امروزه‌ تولید جهانی‌ اسانس‌ بالغ‌ بر ۵۰ هزار تن‌ در سال‌ است‌ که‌ از مجموعه‌ گیاهان‌ اسانس‌دار به‌ دست‌ می‌آید. این‌ مجموعه‌ گیاهان ‌شامل‌ انواع‌ درختان‌ و درختچه‌ها و سایر گونه‌های‌ علفی‌ است. از کل‌ تولید جهانی‌ اسانس‌ در حدود ۶۵ درصد آن‌ از گونه‌های‌ درختی‌نظیر برخی‌ سوزنی ‌برگان، مرکبات، رزها، اکالیپتوس‌ و غیره‌ بدست‌ می‌آید و ۳۵ درصد باقیمانده‌ از گیاهان‌ علفی‌ تولید می‌شود که ‌بسیاری‌ از آنها امروزه‌ به‌ صورت‌ اهلی‌ شده‌ کشت‌ می‌شوند. در این‌ میان‌ حدود ۱۰۰۰ تن‌ از تولید نیز متعلق‌ به‌ گیاهان‌ خودرو جمع ‌آوری ‌شده‌ از مناطق‌ طبیعی‌ است.
  • گیاهان‌ حاوی‌ اسانس‌ از نظر جغرافیایی‌ سطح‌ بسیار وسیعی‌ را تشکیل‌ می‌دهند. مسلم‌ است‌ که‌ تولید در مناطقی‌ که‌ گونه‌ها دارای ‌سازگاری‌ بیشتری‌ شده‌اند، توسعه‌ یافته‌ و این‌ پراکنش‌ بتدریج‌ تحت‌ تاثیر صنایع‌ مصرف‌ کننده‌ گسترش‌ می‌یابد. در بین‌ گونه‌های‌اسانس‌دار، گیاهان‌ متعلق‌ به‌ سه‌ خانواده‌ گیاهی‌ نعناعیان‌ (نعناع، بادرنجبویه، زوفا، اسطو خودوس، آویشن‌ و…)، کاسنی‌ (بابونه، بومادران، ترخون، آرتمیزیا و…) و چتریان‌ (گشنیز، بادیان‌ رومی، شوید، زیره‌ و…) از اهمیت‌ بیشتری‌ برخوردارند.
  • راهکارهای‌ لازم‌ برای‌ ورود به‌ بازارهای‌ جهانی‌ اسانس‌
  • امروزه‌ کمتر کشوری‌ وجود دارد که‌ در زمینه‌ تولید اسانس‌ در جهان‌ فعال‌ نباشد و سهم‌ تولید برخی‌ از کشورهای‌ تولیدکننده‌ در نمودارشماره‌ سه‌ نشان‌ داده‌ شده‌ است. با این‌ حال‌ برای‌ کشورهایی‌ که‌ تصمیم‌ دارند به‌ رقابت‌ با تولیدکنندگان‌ قدرتمند در این‌ زمینه‌ بپردازند اتخاذ راهکارهای‌ مناسبی‌ از جمله‌ موارد زیر لازم‌ است.
  • تعریف‌ سیاست‌ها و برنامه‌ریزی‌ جهت‌ تعیین‌ جایگاه‌ کشور در تولید جهانی، که‌ می‌تواند شامل‌ میزان‌ تولید، رعایت‌ استانداردهای‌بین‌المللی، ارائه‌ قیمت‌های‌ مناسب‌ و بهره‌گیری‌ از دانش‌ و تخصص‌ روز باشد.
  • پشتیبانی‌ تولید توسط برنامه‌های‌ تحقیقاتی‌ با کمک‌ صنایع‌ مصرف‌کننده‌ و با استقرار کارخانه‌های‌ عصاره‌گیری‌ و کنترل‌ کیفیت، برای‌عرضه‌ محصولات‌ جدید.
  • انطباق‌ بخش‌ کشاورزی‌ با صنایع‌ مصرف‌ کننده‌ در ارتباط با گسترش‌ فرآورده‌های‌ طبیعی‌ گونه‌های‌ زراعی‌ جدید، انتخاب‌ ارقامی‌ که ‌عملکرد تولید اسانس‌ آنها زیاد باشد و بهبود وضعیت‌ شرکت‌های‌ تولیدکننده‌ در زمینه‌ نوآوری‌ جهت‌ سلایق‌ متفاوت.
  • گیاهان دارویی از ارزش و اهمیت خاصی در تأمین بهداشت و سلامتی جوامع هم به لحاظ درمان و هم پیشگیری از بیماریها برخوردار بوده و هستند. این بخش از منابع طبیعی قدمتی همپای بشر داشته و یکی از مهمترین منابع تأمین غذایی و دارویی بشر در طول نسلها بوده اند. از نقطه نظر تاریخی، گیاهان اهمیت فراوانی در توسعه جوامع داشته اند و تحقیقات وسیعی برای یافتن فرآورده ها ومواد طبیعی دارویی گیاهی در طول تاریخ انجام شده اما نکته حائز اهمیت اینجاست که تنها کمتر از ۱۰درصد از مجموع ۲۵۰۰۰۰ گونه گیاهی جهان برای بیش از یک عملکرد زیست شناختی، شناسایی و مورد استفاده قرار گرفته اند.
  • به عبارت دیگر بر اساس آمارهای منتشره توسط (WHO) ، تنها بین ۳۵ تا ۷۰ هزار گونه گیاه دارویی در طول زمان برای حداقل یک یا چند بار مورد مصرف قرار گرفته است. در حال حاضر، ۲۵ درصد از داروهای موجود، منشأ گیاهی دارند و ۱۲درصد داروها نیز از منابع میکروبی ساخته شده اند. پتانسیل تولید داروهای گیاهی در طبیعت بسیار بالاست. برای نمونه گفته می­شود ۱۲۵۰۰۰ گونه گیاه دارویی در جنگلهای استوایی جهان یافت می­شود.
  • ارزش اقتصادی و تجاری گیاهان دارویی فوقالعاده زیاد است. در بعضی آمارها ارزش تجارت جهانی گیاهان دارویی بالغ بر ۴۳میلیارد دلار در سال برآورد شده و طی آمار منتشره در اینترنت فروش فرآورده های گیاهی در سال ۱۹۹۷ بالغ بر ۳/۲۴ میلیارد دلارآمریکا بوده است.
  • گرایش عمومی جامعه به استفاده از داروها و درمانهای گیاهی و به طور کلی فرآوردههای طبیعی به ویژه در طی سالهای اخیر روبه افزایش بوده و مهمترین علل آن، اثبات اثرات مخرب و جانبی داروهای شیمیایی از یک طرف و ایجاد آلودگیهای زیست محیطی که کره زمین را تهدید می­کند از سوی دیگر بوده است. بیش از ۶۰ درصد مردم آلمان و بلژیک و ۷۴ درصد انگلیسیها تمایل به استفاده از درمانهای طبیعی گیاهی دارند.
  • ضمن اینکه طبق آمار سازمان بهداشت جهانی بالغ بر ۸۰ درصد مردم جهان به ویژه در کشورهای در حال توسعه و نواحی فقیر و دور افتاده عمده ترین نیازهای درمانی خود را از گیاهان دارویی تأمین می­کنند.
  • از سوی دیگر گیاهان دارویی جزء ذخایر و منابع طبیعی هستند و بسیاری از کشورها کم یا زیاد از یک چنین منبعی برخوردارند که نوع، تعداد و تنوع گونه های گیاهی بر اساس شرایط و موقعیت جغرافیایی هر منطقه متفاوت است. متأسفانه سودآوریهای کلان اقتصادی و توجه روز افزون به تجارت جهانی گیاهان دارویی، مشکلات و مسائل ناگواری را برای این منابع به وجود آورده و نسل گونه های گیاهی را با خطر انقراض مواجه ساخته است. چرا که بخش عظیمی از تجارت، مربوط به گونه های گیاهی دارویی است که از طبیعت جمع آوری شده و بعضاً با شیوه های نادرست، نه تنها به انقراض نسل گونه ها می انجامد بلکه تنوع زیستی منطقه و جهان را نیز با خطر نابودی مواجه می سازد.
  • استفاده مطلوب، منطقی و بهینه از این منابع که به لحاظ فناوری بسیار کم هزینه تر و ساده تر از صنایع دارویی شیمیایی است، می تواند ضمن تأمین بخشی از نیازهای عمده بهداشتی و درمانی جامعه از خروج مقادیر متنابهی ارز جلوگیری نموده و مانع گسترش وابستگی به بیگانگان شود.
  • بنا بر این با اتخاذ سیاستها و راهکارهای مناسب و مبتنی بر یک شناخت واقع گرایانه از وضعیت موجود این منابع و کاربرد روشهای علمی و صحیح در تمام ابعاد اعم از کاشت، داشت، برداشت و بهره برداری صنعتی و اقتصادی آن، چه از طبیعت وچه به صورت کشت مکانیزه، میتوان به درکی واقعی و اصولی در خصوص نقش و بازدهی گیاهان دارویی در جوامع رو به رشدی همچون ایران رسید و علاوه بر حفظ و حراست از این سرمایه های ملی به شکوفایی و توسعه پایدار جامعه نیز دست یازید.
  • اسانس ها به طور کلی ویژگی های زیر را دارند:
  • از نظر ترکیب شیمیایی همگن نیستند.
  • از گروه ترپن ها هستند و منشاء ترپنی دارند.
  • از بو و مزه تندی برخوردار هستند.
  • وزن مخصوص آن ها از آب معمولاً کم تر است.
  • به روغن های فرار معروف هستند.
  • در سلول ها, کرک ها, غده ها, مجاری ترشحی سطحی یا درونی, برگ ها, گل ها, میوه ها, جوانه ها و شاخه ها وجود دارند.
  • کیفیت و کمیت اسانس در اندام های مختلف متفاوت است.
  • از مهمترین گیاهان اسانس دار می توان, خانواده نعناع, سداب, مورد, گشنیز, کاسنی, کاج, سرو و… را نام برد.
  • فرار هستند, در الکل و سایر حلال های آلی حل می شوند و به صورت تازه بی رنگ هستند.
  • استخراج معمولاٌ به صورت تقطیر با بخار آب صورت می گیرد.
  • خواص درمانی اسانس ها:
  • مانع از رشد باکتری ها می شوند.
  • خاصیت ضد تورمی دارند.
  • ضد دل درد, آرام بخش, ضد نفخ, اشتها آور و گاهی خلط آور هستند.
  • مواد تلخ:
  • مزه تلخ دارند.
  • قابلیت تحریک غدد گوارشی در ترشح عصاره های گوارشی را دارند.
  • بر اعصاب چشایی موجود در دهان اثر دارند.
  • حرکات کیسه صفرا و حرکات دودی معده و روده ها را تشدید می کنند.
  • موجب تسریع در هضم غذا و فعالیت های متابولیک می شوند.
  • انواع مواد تلخ:
  • مواد تلخ خاص, Amara tonica
  • هیج ترکیب دیگری همراه آن ها وجود ندارد. نظیر مواد تلخ گیاهان گل گندم و ژنتیانا
  • مواد تلخ معطر, Amara aromatica , همراه با اسانس هستند, نظیر گیاهان سنبل خطایی, درمنه, اکسیر ترکی و …
  • مواد تلخ گس, Amara acria, دارای ترکیبات تند و گس هستند و به سختی قابل خوردن می باشند نظیر گیاهان فلفل, زنجبیل و …
  • فلاون ها و مشتقات آن ها:
  • به صورت آزاد و یا ترکیب با گلیکوزیدها وجود دارند.
  • به گروه فنل ها تعلق دارند.
  • کومارین ها و آنتی سیانین ها از مهم ترین آن ها هستند.
  • معمولاً به رنگ زرد هستند.
  • در خانواده های گیاهی کاسنی, پروانه آسا و سداب وجود دارند.
  • هسپریدین در فاگوپیروم و سیتروس, روتین در فاگوپیروم نمونه ای از آن ها است.
  • خواص دارویی فلاون ها:
  • باعث کاهش فشار خون در مویرگ ها می شوند
  • برخی از آن ها مدر هستند
  • برای درمان بیماری ها و مسمومیت های کبدی از ماریتیغال استفاده می شود که دارای فلاونوئید است
  • از ریشه گیاه شیرین بیان برای درمان بیماری اثنی عشر و تورم های ناشی از اختلالات دستگاه گوارش استفاده می شود که دارای فلاووئید است
  • موسیلاژها:
  • کربو هیدرات هایی با ساختمان ملکولی پیچیده و وزن ملکولی زیاد هستند
  • در الکل ها غیر محلول و در آب محلول هستند و جذب آب می کنند
  • گیاه آلته آ (ختمی) سینوم, ستاریا دارای موسیلاژ هستند
  • مهمترین خاصیت آن ها ضد سوزش است به همین علت در زخم معده و روده کاربرد دارد
  • در اسهال های مزمن به علت جذب آب استفاده می شوند
  • در مداوای برخی از بیماری های پوستی و محدود به موضع زخم استفاده می شوند
  • ساپونین ها:
  • گلیکوزیدهایی با وزن ملکولی زیاد هستند
  • به صورت محلول در آب تولید کف می کنند و خاصیت پاک کنندگی دارند
  • اگر وارد خون شوند موجب همولیز گلبول های خون می شوند
  • مدر, ملین, خلط اور و ضد سرفه هستند و در تهیه محلول های غرغره استفاده می شود
  • به عنوان عامل جذب روده ای داروهای دیگر نیز کاربرد دارند
  • ساپونین های استروئیدی در برخی از گیاهان تیره سوسن, آماریلیس و … وجود دارند(Liliaceae, Amarylidaceae and Dioscoraceae)
  • اسید سیلیسیک:
  • املاح به صورت سیلیکات در خاک وجود دارد و گیاهان تیره های گندم, دم اسب و گاوزبان آن را جذب و در دیواره سلولی رسوب می دهند
  • برای رشد موها و ناخن ها لازم هستند
  • از پودر برخی از گیاهان مثل دم اسب به عنوان ماده اصلی در محلول های دندان شویی و غرغره استفاده می شود
  • تانن ها:
  • عموماً سخت و گس هستند
  • توانایی پیوستگی به پروتئین ها را دارند و سبب رسوب آن ها می شوند
  • جهت تبدیل پوست حیوانات به چرم در دباغی استفاده می شوند
  • دارای وزن ملکولی بسیار کم هستند
  • از پوست درختان بلوط, ریشه ها و ریزوم برخی از گیاهان تیره گل سرخ استخراج می شوند
  • از مصرف زیاد آن ها بایستی خودداری شود زیرا سرطان زا هستند
  • انواع تانن ها:
  • تانن های هیدرولیز شونده
  • تانن های متراکم
  • تانن های کاذب
  • موارد استفاده تانن ها
  • به خاطر سختی و قابض بودن در درمان برخی اسهال های معمولی و خونی مزمن, التیام زخم ها و عفونت های مربوط به گلو و نای استفاده می شوند
  • خاصیت ضد باکتریایی دارند
  • منشاء بیولوژیکی مواد موثره:
  • مسیرهای متابولیسمی اصلی و اختصاصی, شامل قندها, فنولوئیدها, پلی کیتیدها, ترپنوئیدها و ازتوئیدها می شود.
  • مسیرهای متابولیسمی عام, شامل چرخه پنتوز فسفات, چرخه تنفسی, بیوسنتز پروتئین و اسیدهای نوکلئیک
  • بیوسنتز اسیدهای آمینه و بازهای پورینی و پیریمیدینی به دو چرخه اصلی پنتوز فسفات و تری کربوکسیلیک اسید ارتباط دارد
  • چرخه اسید پیروویک این دوچرخه را به هم وصل می کند
  • هیج مرز معینی بین فرایندهای اولیه و ثانویه وجود ندارد
  • قندها:
  • نقش و اهمیت قندها
  • برخی از منابع مهم انرژی هستند. یا به سرعت انرژی زا هستند (گلوکز) و یا به تدریج انرژی آن ها آزاد می شود (نشاسته و گلیکوژن)
  • برخی از قندها ساختمانی هستند مثل سلولز و کیتین
  • فرمول کلی آن ها (CH2O)n در فتوسنتز تشکیل می شوند
  • یکی از محورهای تشکیل آن ها فسفات های قندی می باشد
  • فسفات های قندی یا از طریق چرخه کالوین و یا از طریق چرخه پنتوز فسفات تشکیل می شوند
  • انواع قندها:
  • منوساکاریدها, الیگوسکاریدها و پلی ساکاریدها
  • منوساکاریدها:
  • ممکن است دارای عامل الکلی, آلدئیدی و یا کتونی باشند
  • گلیسرول یک الکل قندی است
  • الکل های قندی ممکن است دارای دو اتم کربن, بیش از دو اتم کربن, حلقوی با 6 اتم کربن (میواینوزیتول) و یا 5 اتم کربن (ریبوز و دزوکسی ریبوز) باشد.
  • از اکسیداسیون عامل الکلی نوع اول قندها اسیدهای اورونیک تشکیل می شود
  • آمینوقندها بیشتر در جانوران وجود دارند و در گیاهان به ندرت یافت می شوند
  • کربوهیدرات های مرکب از چند نوع قند ساده تشکیل شده اند
  • الیگوساکاریدها:
  • از ترکیب 2 تا 7 مونوساکارید تشکیل شده اند
  • به دو دسته: هولوزیدها و هتروزیدها تقسیم بندی می شوند
  • گلیکوزیدها از ترکیب قندها با الکل در حضور برخی اسیدهای معدنی تشکیل می شوند و جزء هولوزیدها هستند
  • رافینوز از ترکیب 3 قند به وجود می آید
  • پلی ساکاریدها:
  • هوموپلی ساکاریدها, مثل نشاسته, گلیکوژن,سلولز, کیتین . پکتین
  • هتروپلی ساکاریدها (هتروزیدها) نظیر صمغ ها, همی سلولزها و لعاب ها (موسیلاژها)
  • فنولوئیدها:
  • موادی که در ترکیبشان فنل وجود دارد
  • منشاء این ترکیبات اسیدهای آمینه معطر مثل فنیل آلانین, تیروزین و تریپتوفان است.
  • مسیر بیوسنتز اسیدهای آمینه معطر از اسید شیکیمیک و اسید هپتولوسونیک است
  • (ترکیب فسفوانول پیرووات و اریتروز 4 فسفات)
  • لیگنوئیدها و تانن ها نیز از مسیر مشابه با فنولوئیدها تشکیل می شوند
  • فلاونوئیدها:
  • دارای تنوع زیادی می باشند
  • شامل فلاون ها, ایزوفلاون ها و نئوفلاونوئیدها می شوند
  • کینون ها:
  • برخی از این ها از مسیر ترپنوئیدها و موالونیک اسید می گذرند
  • برخی از مسیر اسید شیکی میک مشتق می شوند مثل ویتامین K
  • اوبی کینون ها مهمترین آن ها هستند که در تنفس نقش دارند
  • نفتوکینون و آنتراکینون از مسیر موالونیک اسید می گذرند
  • پلی کیتیدها:
  • از واحدهای دو کربنه (CH2-C-)n تشکیل شده اند
  • از مسر استیل کوآنزیم A و موالونیل کوآنزیم A  تشکیل می شوند
  • الکل های چرب نیز از مسیر اسیدهای چرب با اشباع شدن به وجود می آیند
  • ترپنوئیدها:
  • واحدهای پنج کربنه در ساختارشان وجود دارد
  • بیوسنتز از استیل کوآنزیم A شروع می شود
  • از استیل کوآنزیم A اسید موالونیک تشکیل می شود که شش کربن دارد
  • اسید موالونیک با از دست دادن یک CO2 به یک ترکیب پنج کربنه به نام ایزو پنتنیل پیروفسفات (IPP) تبدیل می گردد.
  • ترکیب IPP همراه با ترکیب دیگری به نام دی متیل آلیل پیروفسفات (DAPP) برای ساخت ترپنوئیدها مورد استفاده قرار می گیرند
  • اسانس ها و رزین ها مهمترین ترکیباتی هستند که از ترپنوئیدها تشکیل می شوند
  • ترکیباتی نظیر کاروتنوئیدها, فیتول, ژیبرلیک اسید, کائوچو و … مثال هایی از ترپنوئیدها هستند
  • ازتوئیدها:
  • دارای ازت هستند
  • متغیر ترین رده از ترکیبات شیمیایی گیاهان هستند
  • اسیدهای آمینه, بازهای پورین و پیریمیدین در سنتز ازتوئیدها نقش دارند
  • آمین ها, آمیدها و آلکالوئیدها از انواع ازتوئیدها هستند
  • آمین ها و آمیدها مثل: کافئین, لونارین, آمیگدالین و …
  • آلکالوئیدها مثل: کلشی سین, آسکوپولامین, آتروپین و آرگوت
  • طبقه بندی گیاهان دارویی:
  • طبقه بندی تجربی, قبل از لینه وجود داشت, گیاهان دارویی را بر اساس نوع مواد و خواص دارویی تقسیم می کردند.
  • طبقه بندی مصنوعی, توسط لینه صورت گرفت, گیاهان بر پایه تفاوت های ساختمانی نافه یا پرچم های گل تقسیم بندی می شدند
  • طبقه بندی طبیعی, بر اساس شباهت ها و تفاوت های اندام های اساسی گیاهان صورت می گیرد. بر این اساس واحدهایی نظیر سلسله ( فرمانرو), شاخه, رده, راسته, تیره, جنس و گونه تشکیل می شوند. هری کاز واحدها می تواند تقسیمات فرعی تری نیز داشته باشد.
  • طبقه بندی فیلوژنیک, بر اساس تحول و انشقاق گونه ها, درجه خویشاوندی و نسبت بین گونه ها صورت می گیرد.
  • برای گیاهان دارویی نیز مثل سایر گیاهان از سیستم دونامی استفاده می شود
  • عوامل موثر بر گیاهان دارویی:
  • عوامل موثر بر متابولیت های ثانوی
  • نوع گیاه و گونه گیاهی
  • تغییرات درون گونه ای گیاه
  • شرایط محیطی
  • مراحل رشد گیاه (انتوژنی)
  • نحوه تاثیر عوامل:
  • تاثیر بر مقدار کلی مواد موثره
  • تاثیر بر عناصر تشکیل دهنده مواد موثره
  • تاثیر بر مقدار تولید وزن خشک گیاه
  • عوامل محیطی موثر:
  • نور
  • درجه حرارت
  • آبیاری
  • ارتفاع محل
  • مواد شیمیایی لازم
  • نور:
  • بر اساس نور گیاهان به روز کوتاه (شب بلند) و روز بلند و روز بی تفاوت تقسیم بندی می شوند. در رابطه با نور سه ویژگی کیفیت, شدت و مدت زمان اثر دارد.
  • در رابطه با کیفیت, طول موج فرا بنفش در گیاهان باعث افزایش تولید آلکالوئیدها می شود.
  • در توتون, گونه ای شابیزک و تاتوره, طول موج فوق هم باعث افزایش مواد موثره و هم وزن خشک محصول می شود.
  • نور آبی نیز اثر مشابه دارد
  • شدت روشنایی:
  • شدت روشنایی موجب افزایش مقدار استروئیدهای اگلی کن در گیاه آفتاب دوست تاجریزی دارویی می شود
  • افزایش شدت نور باعث افزایش مقدار گلیکوزیدها در گونه ای گل انگشتانه می شود
  • در بابونه و بو مادران کاهش نور باعث کاهش مقدار اسانس می شود.
  • در خشخاش نور شدید باعث افزایش آلکالوئیدهای مرفین و کدئین می شود
  • مدت روشنایی:
  • در گونه ای داتوره مدت روشنایی 16 ساعت و تاریکی 8 ساعت موجب افزایش آلکالوئید آسکوپولامین می شود
  • در این گیاه ماده هیوسیامین پس از 19 ساعت روشنایی در روز افزایش می یابد
  • گیاه بذرالبنج در روزهای بلند هیوسیامین بیشتری تولید می کند
  • در گیاه دیوسکورا دلتوئیدا در روز بلند مقدار ساپوژنین و وزن خشک گیاه افزایش می یابد
  • در گیاه مریم گلی و نعناع در روز بلند مقدار اسانس افزایش می یابد
  • درجه حرارت:
  • گیاهان از نظر تحمل درجه حرارت متفاوت هستند
  • برخی در دمای بالا, برخی به دمای متوسط و برخی در دمای بالا رشد می کنند
  • برای گیاهان گرما دوست افزایش درجه حرارت موجب افزایش مواد موثره می شود
  • آب و آبیاری:
  • گیاهان از نظر نیاز به آب به رطوبت رست و خشکی رست تقسیم بندی می شوند
  • نعناع رطوبت رست و اسطوخودوس خشکی رست است
  • در گیاهان خشکی رست افزایش رطوبت موجب افزایش رشد می شود ولی روی مقدار مواد موثره اثری ندارد.
  • در نعناع و بابونه افزایش رطوبت موجب افزایش اسانس می شود
  • خاک:
  • خصوصیات خاک هم بر رشد و هم بر مواد موثره اثر دارد
  • ویژگی های شیمیایی, فیزیکی و بیوشیمیایی خاک بر مواد موثره اثر دارد
  • نسبت بین عناصر مخصوصاً عناصر نیتروژن و کربن عامل مهمی محسوب می شود
  • ازت در حد متوسط در گیاه تاتوره باعث افزایش آلکالوئید, در گیاه رازیانه موجب افزایش اسانس و در گیاه سنبل الطیب نیز باعث افزایش اسانس می شود.
  • زیاد بودن ازت تنها موجب افزایش رشد رویشی می شود
  • بافت خاک و PH خاک نیز عامل موثری در تولید مواد موثره می باشد
  • مکان رویش:
  • طول جغرافیایی و ارتفاع از سطح دریا دو عامل موثر در مقدار و نوع مواد موثره گیاهان دارویی هستند.
  • در گیاه تاجریزی دارویی طول جغرافیایی بر اجزاء تشکیل دهنده آگلی کن ها موثر است
  • مقدار برخی گلیکوزیدها در گل انگشتانه در ارتفاع زیاد کاهش می یابد
  • در گیاه ریحان در ارتفاع زیاد اوگنئول و در ارتفاع پایین ترکیب لینالول افزایش می یابد.
  • سموم شیمیایی:
  • باران های رادیواکتیو, فضولات کارخانجات مواد شیمیایی و سمی, کاربرد سموم شیمیایی, علف کش ها و آفت کش ها بر روی گیاهان دارویی و مواد موثره آن ها اثرات سوئی دارد.
  • در گیاه داتوره مقدار آسکوپولامین تحت تاثیر سموم شیمیایی بشدت کاهش می یابد.
  • عوامل بیولوژیک:
  • میکروارگانیسم ها, علف های هرز, سایر گیاهان دارویی و سایر موجودات زنده بر رشد و نمو گیاهان دارویی و مواد موثره آن ها اثر دارند.
  • وجود برخی از عوامل بیماریزای قارچی و باکتریایی سبب تغییرات خاصی در مواد دارویی می شود.
  • قارچ ارگوت در چاودار سبب افزایش تولید آلکالوئید می شود.
  • آلوده شدن ریحان به قارچ سرکوسپورا سبب کاهش مقدار اسانس و تغییراتی در اجزاء تشکیل دهنده آن می شود
  • آلودگی ویروسی گیاه تاجریزی دارویی موجب کاهش 50 درصدی سولارین می شود
  • مواد شیمیایی لازم:
  • علف کش ها
  • قارچ کش ها
  • حشره کش ها
  • کودهای شیمیایی
  • تنظیم کننده های رشد گیاه
  • علف کش ها:
  • علف های هرز موجب کاهش رشد و نموگیاهان می شود, جمع آوری محصول را سخت کرده و کیفیت دارو را نیز تحت تاثیر خود قرار می دهد
  • علف کش ها می توانند با از بین بردن علف های هرز این معایب را برطرف کنند.
  • در استفاده از علف کش ها بایستی دقت کافی به عمل آید تا اولاً اثرات موثری داشته باشد و ثانیاً بر گیاهان دارویی اثرات سوء نداشته باشد
  • استفاده از ترکیبی از علف کش ها اثرات بهتری دارد
  • استفاده از تناوب کشت و کشت همراه نیز عامل موثری در کنترل علف های هرز است
  • علف کش های مورد استفاده بایستی دوام کمی داشته باشند
  • کودهای شیمیایی:
  • کودهای میکرو
  • کودهای ماکرو
  • کودهای مخلوط
  • اثرات کودها:
  • افزایش محصول
  • افزایش مقاومت گیاهان به آفات و بیماری ها
  • انواع کودها:
  • کودهای ازته,
  • رشد رویشی را افزایش می دهند,
  • شامل کودهای آمونیاکی, نیتراتی و آمیدی می شوند.
  • کمبود این کودها باعث می شود برگ های پیرتر گیاه لیمویی یا نارنجی شده و بتدریج سوخته و خشک و قهوه ای رنگ شوند.
  • کودهای فسفره,
  • موجب بارور شدن, جوانه زدن و رسیدن و کامل شدن محصول می شوند.
  • قبل از کاشت به خاک اضافه می شود.
  • به صورت سوپر فسفات, سفات مضاعف سدیم و کلسیم و … مصرف می شوند.
  • کمبود باعث غیر طبیعی شدن شکل و اندازه برگ ها, باریک شدن بگ ها و سبز تیره یا متمایل به آبی شدن آن ها شود. در سطح برگ ا لکه های زرد ایجاد شود و در نهایت رشد گیاه کاهش یابد.
  • کودهای پتاسه,
  • به صورت کلرور پتاسیم, کلرور پتاسیم و منیزیم در اختیار گیاه قرار می گیرد.
  • قبل از کاشت گیاه به خاک اضافه می شود,
  • کودهای مرکب,
  • دارای کلیه عناصر و مواد مورد نیاز گیاه می باشد,
  • به نام های تجارتی: آگروماکس, پرتریکس, رکافوس, توماسول, پلانتوزان و … در بازار وجود دارد.
  • تنظیم کننده های رشد گیاه:
  • شامل اکسین, ژیبرلین, سیتوکینین, اسید هومین, رگلون, واکسال و کامبوسان می شوند
  • برکیفیت و کمیت محصولات اثر دارند
  • از رگلون برای ریزش برگ ها در محصولاتی که نبایستی برگ ها با سایر فراورده ها مخلوط شوند استفاده می شود مثل خردل,خشخاش و رازیانه
  • محلول های غذایی واکسال و میکرو سبب تسریع در رشد و توسعه برگ ها می شوند
  • اکسین ها در تکثیر قلمه برای ریشه زایی استفاده می شوند.
  • اصلاح گیاهان دارویی:
  • اهداف اصلاح گیاهان دارویی
  • تولید محصول با کیفیت و کمیت بهتر
  • ایجاد گیاهان مقاوم به آفات و بیماری ها
  • زودرس کزدن محصول
  • انطباق گیاه با مکانیزاسیون پیشرفته و اهداف مشابه
  • دوام اندام دارای مواد موثره
  • همزمانی و هماهنگی رشد و نمو اندام های مورد نظر
  • فقدان اندام های مزاحم
  • بدست آوردن گیاهان همانند و همگن
  • بدست اوردن گیاهان غیر همگن
  • ایجاد جهش
  • ایجاد گیاهان هاپلوئید
  • ایجاد گیاهان دورگه
  • ایجاد گیاهان عاری از میکروب و بیماری
  • روش های اصلاح گیاهان دارویی:
  • مهندسی ژنتیک در گیاهان دارویی
  • گیاهان منبع مهمی از دارو در طی هزارن سال می باشند. حتی امروزه، مرکز سلامت جهانی تخمین زده است که بالاتر از ۸۰ درصد از مردم هنوز بر روی درمانهای سنتی مثل استفاده از علف ها تکیه دارند. گیاهان دارویی منابع خیلی مهمی از داروهای حفاظت کننده ی زندگی برای اکثریت جمعیت جهان می باشد.
  • روش هایی بر پایه ی بیوتکنولوژی برای انتخاب، دستورزی و حفظ ژنوتیپ های بحرانی گیاهان دارویی مهم می باشد. باززایی درون شیشه ای، پتانسیل خیلی قوی را برای تولید گیاهان با کیفیت بالا از لحاظ دارویی دارا می باشد.
  • حفاظت سرمایی یک روش حفاظت در مدت زمان طولانی، در نیتروژن مایع است و فرصتی را برای حفظ گیاهان دارویی در معرض خطر مهیا می کند. تولید درون شیشه ای متابولیت های ثانویه با کشت سوسپانسیون سلولی گیاه در گیاهان دارویی مختلف گزارش شده است. بیوراکتورها یک قدم کلیدی در تولید تجاری متابولیت های ثانویه به وسیله ی بیوتکنولوژی هستند. انتقال ژنتیکی (انتقال ژن) ممکن است یک راه قوی برای افزایش تولید متابولیت های ثانویه ی جدید می باشد.
  • بخصوص به وسیله ی اگروباکتریوم ریزوژینس که باعث القای ریشه های مویین می گردد. روشهای اصلاحی در گیاهان دارویی بطور کلی به دو دسته سنتی (انتخاب توده ای، ‌دورگ گیری و زراعت متابولیتی) و مدرن (تغییر در ساختار ژنتیکی) طبقه بندی می شوند. استفاده از مهندسی ژنتیک متابولیتهای ثانویه شامل ایجاد جهش،‌ انتقال ژن (استفاده از باکتری اگروباکتریوم و تفنگ ژنی)،‌ دستکاری تنظیم کننده های نسخه برداری ژنها و کشتهای درون شیشه ای می باشد که نتیجه این تکنیکها،‌ ایجاد گیاهی ترانس ژنتیک (تراریخته) و پدیده زراعت مولکولی گیاهان دارویی خواهد بود.
  • جهش، فرآیندی است قابل توارث که موجب تغییر دایم مجموع توارثی سلول شده و نهایتا موجودی زنده با ویژگی‎های جدید ژنتیکی را بوجود می‎آورد که به موجود جدید موتان گویند. یکی از عوامل اصلی تکامل در گیاهان جهش یا موتاسیون است. همراه با دورگ‎گیری و بیوتکنولوژی، جهش با ایجاد تنوع مواد اولیه برای گزینش را فراهم می‎آ‎ورد. از جهش در اصلاح نباتات استفاده زیادی شده است و تعداد زیادی واریته جدید از این طریق اصلاح یافته‎اند.
  • به عنوان مثال تا سال ۱۹۸۲ تعداد واریته‎های موتان معرفی شده به ۳۲۷ موتان رسید که این تعداد در حال حاضر چند برابر شده است. برای ایجاد جهش می‎توان از جهش‎زاهای فیزیکی مثل پرتوهای گاما و ایکس و جهش‎زاهای شیمیایی مثل اتیل متان سولفونات، دی متیل سولفات و غیره استفاده کرد.
  • در سازمان انرژی اتمی ایران تسهیلات استفاده از اشعه گاما برای اهداف اصلاح نباتات فراهم است. اصلاح گیاهان دارویی در ایران در آغاز راه است. با استفاده از تکنیک‎های بهنژادی مثل جهش مصنوعی امکان اصلاح گیاهان دارویی با عملکرد و ماده موثره بالا عملی است. سرعت اصلاح در این روش به ویژه برای گیاهانی که با بذر تکثیر می‎یابند بیشتر خواهد بود.

 

  • انتخاب, بذرگیری و تحت کشت قرار دادن (اصلاح انتخابی), بایستی بر اساس اطلاعات شیمیایی صورت بگیرد. از مهاجرت صفات غریبه توسط دانه گرده جلوگیری شود و انتخاب به روش برداشت توده ای صورت بگیرد.
  • پیوند زدن.
  • روش دورگه سازی یا هیبریدیزاسیون.
  • استفاده از خود تلقیحی طی چند نسل (Self polination).
  • فرایندهای پس از برداشت:
  • شرایط برداشت:
  • زمان برداشت, موقعی که حداکثر ماده دارویی ساخته شده باشد, برای اندام های رویشی موقع تشکیل گل, برای گل ها موقعی که کاملاًباز می شوند, میوه ها و بذرها موقعی که کاملاً رسیده باشند و اندام های زیر زمینی اواخر دوره رویشی.
  • رطوبت, رطوبت زیاد باعث رشد قارچ ها و سایر عوامل بیماریزا می شود, خشک کردن صحیح بایستی صورت بگیرد
  • استخراج اسانس
  • خشک کردن:
  • تعریف: کاهش مقدار رطوبت در اندام های جمع آوری شده به طوری که بتوان بدون هبج خطری آن ها را برای مدتی نگهداری کرد
  • روش خشک کردن به میزان و نوع رطوبت در اندام گیاه بستگی دارد
  • انواع رطوبت:
  • رطوبت شیمیایی یا رطوبت ملکولی, Chemical bound water , انرژی پیوند ملکول های آب زیاد, مستلزم متلاشی کردن ملکول ها برای خارج کردن آب است. در خشک کردن این نوع رطوبت خارج نمی شود.
  • رطوبت فیزیکی-شیمیایی, شامل: رطوبت چسبنده, Adhesion, انرژی زیاد است و به راحتی خارج نمی شود. رطوبت آغشته, Cohesion ,انرژی کم و به سادگی خارج می شود.
  • رطوبت مکانیکی, بستگی به اختلاف غلظت محیط داخل گیاه دارد, نقش درجه حرارت برای خروج این رطوبت بسیار مهم است.منظور از خشک کردن خروج رطوبت مکانیکی و پیوسته از درون گیاه است.
  • نکات لازم در موقع خشک کردن:
  • انبار نکردن گیاهان به صورت مرطوب
  • باقی ماندن رطوبت در گیاه خشک شده به میزان 10 تا 14 درصد
  • نگهداری گیاهان در اماکن خشک
  • حرارت خشک کردن برای اسانس 40 تا 50 درجه و برای آلکالوئیدها 60 تا 70 درجه بیشتر نباشد.
  • برای گلیکوزیدها 50 تا 60 درجه و برای ویتامین ها حداکثر 80 درجه
  • آماده کردن قبل از خشک کردن:
  • جدا کردن مواد اضافی
  • تبدیل اندام های مورد نظر به قطعات مناسب
  • شستشوی اندام هایی نظیر ریشه, غده و ریزوم ها
  • جداکردن پوست ریشه ها که فاقد مواد موثره هستند
  • روش های خشک کردن:
  • روش طبیعی, Natural method , توسط نور آفتاب صورت می گیرد و در همان محل رویش گیاه انجام می شود.
  • متکی به نور آفتاب است, تغییرات اقلیمی, رطوبت زیاد, بارندگی سنگین,باعث بروز مشکلاتی می شود. در اتاق های مخصوص صورت می گیرد, فضای زیادی نیاز است. زمان زیادی نیز صرف می شود (بسته به نوع آب و هوا).
  • روش مصنوعی, Artificial method , از دستگاه مخصوص خشک کن استفاده می شود.
  • بر مبنای استفاده از هوای گرم و تهویه مناسب استوار است, نیاز کمتری به نیروی بدنی و کار دارد, مدت زمان کمتری صرف می شود و به فضای کمتری نیاز است.
  • دستگاه های خشک کن:
  • خشک کن جریان هوای خنک, Cold air drying
  • خشک کن جریان هوای گرم, Warm air drying
  • حشک کن جریان هوای داغ, Hot air drying
  • خشک کن جریان هوای خنک:
  • درجه حرارت لازم همان دمای محیط است
  • تهویه مناسب باعث جابجایی هوا در داخل سیستم و خنکی همیشگی می شود
  • استفاده از تهویه در روزهای گرم و خشک بایستی صورت بگیرد
  • طول مدت خشک شدن به آب و هوای محل بستگی دارد
  • همانند روش طبیعی مدت بیشتری طول می کشد
  • مانند روش طبیعی بدون آسیب رسیدن به گیاه صورت می گیرد
  • برای حشک کردن ذرت, برنج و گندم استفاده می شود
  • خشک کن جریان هوای گرم:
  • از کیفیت بهتر و سرعت عمل بیشتری برخوردار است
  • درجه حرارت و رطوبت دستگاه قابل کنترل است
  • جریان هوا نیز توسط سیستم های مناسب تهویه قابل کنترل است
  • اندام های گیاهی در زمان کوتاهی خشک می شوند
  • امکان جابجایی اندام های گیاهی در این دستگاه وجود دارد ( در جهت مخالف جریان هوا)
  • خشک کن جریان هوای داغ:
  • برای خشک کردن محصولات کشاورزی و عمدتاً علوفه دام صورت می گیرد
  • داتوره, پروانش صغیر و تاجریزی به این روش حشک می شوند
  • دمای مورد استفاده بین 200 تا 1000 درجه سانتی گراد است ( در هوای گرم 40 تا 80 درجه)
  • خشک شدن در مدت 2 تا 5 دقیقه طول می کشد
  • سوخت دستگاه از گازوئیل است و اثر سوء بر مواد دارویی دارد به همین علت برای گیاهان دارویی کمتر استفاده می شود
  • اثرات خشک کردن بر گیاهان:
  • کاهش مقدار آب و در نتیجه کاهش مقدار وزن خشک
  • 8-5 کیلو گل تر معادل 1 کیلوگرم وزن خشک تولید می کند
  • 6-5 کیلوگرم برگ تر =                                  =
  • 5-4 کیلوگرم شاخه برگ دار تر      =                =
  • 4-3 کیلوگرم ریشه تازه               =                 =
  • 5-1.2 کیلوگرم میوه تازه =                =
  • اثرات کیفی بر مواد موثره
  • افزایش گلیکوزیدهای محرک قلب در گل انگشتانه
  • پوست تازه گیاه سیاتوسه تهوع آور ولی خشک شده آن مسهل و ملین است
  • گیاه شابیزک تازه دارای مقدار زیادی هیوسیامین است که پس از خشک شدن آتروپین بیشتری درد
  • خشک شدن باعث بروز تغییراتی در مزه, بو و رنگ اندام می گردد
  • اعمال پس از خشک کردن:
  • جداکردن اضافات نامناسب و تمیز کردن اندام های خشک
  • الک کردن اندام مورد نظر با دستگاه های مخصوص
  • جداکردن دمگل ها, دم میوه ها و …
  • خردکردن برخی از گیاهان دارویی نظیر ریحان و مرزنجوش و پودر کردن آن ها
  • خرد کردن گیاهانی که به عنوان دم کرده مصرف می شوند نظیر چای
  • استخراج اسانس:
  • روش های استخراج اسانس:
  • 1-تقطیر گیاه با آب و بخار
  • 2-استخراج توسط حلال های شیمیایی
  • 3-فشردن گیاه در حرارت های معمولی
  • تقطیر با آب و بخار:
  • تقطیر با آب
  • تقطیر با آب و بخار
  • تقطیر با بخار
  • تقطیر با بخار آب:
  • تبدیل بخار به مایع که تحت تاثیر هوای سرد صورت می گیرد تقطیر نامیده می شود
  • یکی از قدیمی ترین روش هامی باشد که حدود 4000 سال قبل در مصر انجام می شده است.
  • روش های تقطیر:
  • تقطیر ساده, برای موادی که نقاط جوش متفاوتی دارند استفاده می شود
  • تقطیر با آب, آب و اسانس با همدیگرتقطیر شده و پس از سرد شدن در دو فاز قرار می گیرند و از هم جدا می شوند
  • تغییرات شیمیایی اسانس ها در جریان تقطیر:
  • واکنش های هیدرولیز, اکسیداسیون و پلی مریزاسیون در دمای 10 درجه صورت می گیرد
  • برخی از واکنش ها مفید و برخی مضر هستند
  • برخی از مواد ممکن است به صورت اولیه باشند که تحت تاثیر حرارت و یا آنزیم به مواد مفید تبدیل می شوند
  • پروکامازولن در بابونه و بومادران در دمای 100 درجه و آب به آزولن تبدیل می شود
  • استرها در مجاورت آب و حرارت به اسید و الکل تبدیل می شود
  • همی سلولزها در اثر حرارت به ترکیبی به نام فورفوران تبدیل می شوند که باعث کاهش کیفیت اسانس می شوند
  • با کاهش فشار بخار و کاهش مدت تقطیر می توان از اثرات سوء تقطیر جلوگیری کرد
  • سیستم های تقطیر با بخار:
  • سیستم تقطیر با آب, مواد در درون آب قرار گرفته و حرارت می بینند
  • سیستم تقطیر با آب و بخار, در پایین آب و در بالا مواد گیاهی قرار دارد و بخار از درون مواد گیاهی عبور می کند
  • سیستم تبخیر با بخار, از توده گیاهی بخار با فشار کم عبور کرده و اسانس را با خود جابجا می کند.
  • انواع سیستم تبخیر با بخار:
  • سیستم تبخیر نوبتی
  • سیستم تبخیر دائمی
  • آماده سازی برای استخراج:
  • عدم تراکم توده گیاهی
  • خرد کردن مواد گیاهی
  • خشک کردن مواد گیاهی
  • استخراج اسانس از اندام های گیاهی
  • روش تقطیر دائمی:
  • مواد تازه وارد دستگاه شده و تفاله از طرف دیگر خارج می شود
  • حرکت بخار در خلاف جهت حرکت مواد گیاهی است
  • مزیت های این رش:
  • دستگاه دائماً کار می کند
  • ظرفیت سیستم بالاست
  • کار کمتری لازم است
  • معایب:
  • استخراج از اندام هایی نظیر گل, میوه و ریشه مناسب نیست
  • بازده سیستم کمتر از روش نوبتی است
  • استخراج اسانس توسطدیگ های متحرک:
  • نوعی سیستم نوبتب است و دستگاه به تراکتور وصل می شود
  • مزایای سیستم:
  • گنجایش زیاد دارد (150 تا 250 کیلوگرم در متر مکعب)
  • کیفیت مناسب اسانس
  • عدم نیاز به خشک کردن و انبار کردن
  • حداقل کار ممکن مورد نیاز
  • معایب:
  • نیاز به آب فراوان دارد
  • زمان مناسب در تقطیر با بخار:
  • نوع اندام (گل, برگ, ساقه, ریشه و…)
  • نوع دیگ مورد استفاده
  • مقدار ماده مورد استفاده
  • سرعت بخار آب
  • برون تراوشی بودن و یا درون تراوشی بودن اسانس
  • سردکن ها و تغلیظ اسانس:
  • معمولاً مرکب از لوله های مارپیچی یا لوله های منفرد مجاور هم و از جنس مس, آلومنیوم یا آهن زنگ نزن و یا شیشه می باشد
  • طول لوله ها, دمای آب سرد و زمان سه عامل موثر در مایع شدن اسانس هستند.
  • جداکردن اسانس از آب:
  • بسته به وزن مخصوص اسانس جداشدن صورت می گیرد
  • بیشتر اسانس ها وزن مخصوص کم تر از آب دارند و روی آب قرار می گیرند
  • برخی نیز وزن مخصوص بیشتر از آب است ودر پایین آب قرار می گیرند
  • برای خارج کردن آب از اسانس به طور کامل از سولفات سدیم خشک استفاده می شود
  • فرایندهای پس از تقطیر:
  • تقطیر مجدد
  • آب حاوی اسانس مجدداً تقطیر می شود و مقداری از اسانس موجود در آن خارج می گردد
  • به این اسانس معمولاً اسانس ثانویه می گویند.
  • اسانسی که بار اول از عصاره گیاه استخراج می شود تحت عنوان اسانس اولیه نامیده می شود
  • اسانس اولیه وزن مخصوص کم تری دارد
  • در اسانس اولیه مقدار استرها بیشتر است
  • کنجاله (تفاله):
  • دارای ترکیبات نشاسته ای, پروتئینی و چربی می باشد
  • پس از تولید بایستی بلافاصله خشک شود
  • موارد مصرف:
  • خوراک دام و طیور
  • به عنوان کود آلی
  • به عنوان سوخت
  • سایر روش های استخراج اسانس:
  • برخی از اسانس ها نسبت به حرارت های بالا حساس هستند (پوست میوه مرکبات) دراینگونه گیاهان استخراج اسانس به روش هایزیر صورت می گیرد:
  • تحت فشار قرار دادن
  • توسط دستگاه سانتریفوژ
  • متلاشی کردن غده های اسانس دار
  • استفاده از حلال های شیمیایی, نظیر اتر نفت, بنزول, دی کلرواتیلن, تتراکلرید کربن, استون, الکل (متیل و اتیل الکل), تری کلرومتان و…
  • استخراج به کمک گاز CO2, گاز CO2 به صورت مایع اسانس را در خود حل کرده و پس از گازی شدن اسانس باقی می ماند
  • اسانس گیری توسط روغن های جاذب
  • موارد استفاده از اسانس ها:
  • استفاده در صنایع آرایشی
  • استفاده در لوازم بهداشتی
  • استفاده دارویی, آنتی باکتریال و ضد عفونی کنندگی
  • به عنوان بهبود دهنده طعم داروها
  • در صنایع غذایی به عنوان خوشبو کننده و طعم دهنده
  • مقدار مصرف اسانس ها:
  • بسته به نوع اسانس و ترکیبات تشکیل دهنده متفاوت است
  • سیترال, ژرانیل استات, سیترونلال, لینالول و لینالیل استات تا 500 میکروگرم به ازاء یک کیلوگرم وزن بدن
  • ترانس آنتول تا 2.5 میلی گرم
  • کاروون تا 1 میلی گرم
  • سینام آلدئید تا 700 میکروگرم
  • اوگنئول تا 2.5 میلی گرم
  • نگهداری اسانس:
  • استفاده در درجه حرارت پایین
  • دور از دسترس هوا (ظرف دربسته و پر)
  • دور از نور ( شیشه های تیره رنگ)
  • نگهداری در مقدار کمی اسید سیتریک (مانع از واکنش با فلزات سنگین می شود)
  • استفاده از ظروف شیشه ای برای نگهداری کردن.
  • گیاهان در قرآن
  • در قرآن از 22 نوع گیاه نام برده شده است
  • از درخت در24 آیه نام برده شده است
  • در 24 آیه از نبات نام برده است
  • در11 آیه از حب(بذر, غله) نام برده شده است
  • در 3 آیه از برگ نام برده شده است
  • در 9 آیه از زراعت نام برده شده است
  • در3 آیه از سبزی های خوردنی نام برده شده است
  • دریک آیه از اب (گیاه) نام برده شده است
  • در 35 آیه از قرآن از میوه نام برده شده است
  • در3 آیه از سبزی های خوردنی یاد شده است
  • نام گیاهانی که در قران ذکر شده است به شرح زیر می باشد:
  • ترنچبین و گزانگبین (من)
  • نخل (خرما)
  • زیتون
  • انگور( عنب)
  • انار (رمان)
  • انجیر (تین)
  • سدر
  • گز (اثل)
  • درخت ارک (مسواک)
  • کافور
  • زنجبیل
  • عدس
  • پیاز (بصل)
  • سیر (فوم)
  • خیار (قثا)
  • اقاقیا (طلح)
  • کدو (یقطین)
  • خردل
  • ریحان
  • زقوم (نوعی فرفیون)
  • هندوانه ابوجهل (ضریع)
  • خار شتر

    خار شتر

  • من (ترنجبین و گزانگبین):
  • نام علمی گیاه ترنجبین Alhagi maurorum (خار شتر) از خانواده Fabaceae
  • نام علمی گیاه گزانگبین Tamarix mannifera از خانواده Tamaricaceae
  • در سوره بقره آیه 57, اعراف آیه 160 و طه آیه 80 و 81 نام برده شده است
  • من در عربی به معنای احسان و بخشش می باشد ولی در این جا به معنای صمغی شیرین است
  • در فارسی ترانگبین گفته می شود که تر= تازه و انگبین = عسل
  • حشره ای به نام کوکوس منیپاروس (Coccus manniparus) به ساقه گیاه نیش زده و صمغ ترشح می شود
  • در آیات فوق من همراه با سلوی آمده است و سلوی به معنای بلدرچین است (لزوم مصرف قندهمراه با چربی و پروتئین)
  • من شامل قندهای ساده و الکل های شیرین است نظیر گلوکز, فروکتوز, ملی لیتوز, دالسیتول, مانیتول و…
  • آیات قرآنی که کلمه من در آن استفاده شده است عبارتند از:
  • وَ قَطَّعْناهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْباطاً أُمَماً وَ أَوْحَيْنا إِلى‏ مُوسى‏ إِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصاکَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ کُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ وَ ظَلَّلْنا عَلَيْهِمُ الْغَمامَ وَ أَنْزَلْنا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَ السَّلْوى‏ کُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناکُمْ وَ ما ظَلَمُونا وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ( اعراف 160)
  • يا بَني‏ إِسْرائيلَ قَدْ أَنْجَيْناکُمْ مِنْ عَدُوِّکُمْ وَ واعَدْناکُمْ جانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ وَ نَزَّلْنا عَلَيْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْوى‏80کُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناکُمْ وَ لا تَطْغَوْا فيهِ فَيَحِلَّ عَلَيْکُمْ غَضَبي‏ وَ مَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبي‏ فَقَدْ هَوى(‏81
  • وَ ظَلَّلْنا عَلَيْکُمُ الْغَمامَ وَ أَنْزَلْنا عَلَيْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْوى‏ کُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناکُمْ وَ ما ظَلَمُونا وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُون(َ57
  • اهمیت دارویی:
  • ترنچبین ماده ای شیرین است که از گیاه خارشتر ترشح می شود. در این عمل نوعی حشره نقش دارد.
  • ترنجبین به عنوان ملین و مسهل مورد استفاده قرار می گیرد.
  • در تسکین سرفه و درد سینه موثر است.
  • برای تسکین عطش و تب مفید است.
  • خاصیت ضد عفونی کنندگی خوبی دارد.
  • همراه با آب زیره برای دفع صدای شکم مفید است
  • چوشانده معرق است
  • روغن برای رماتیسم نافع است.
  • گل ها برای بواسیر و عرق گیاه برای دفع سنگ کلیه و مثانه موثر است.
  • به دلیل طبع سرد در درمان بیماری زردی مخصوصاٌ در کودکان استفاده می شود.
  • گیاه گز:
  • گزانگبین که در اثر گزش حشرات از درخت گز خارج می شود حاوی قندهای مختلف و الکل های پلی مرف مشابه مانیت است.
  • گزانگبین دارای طبیعتی گرم است. خواص ملایم, مرهم سینه و در طب عوام, گز خوانسار به عنوان نرم کننده, شیرین کردن دم کرده یا جوشانده ها استفاده می شود.
  • از پوست درخت گز برای جلوگیری از خونریزی های سطحی بدن, سوختگی ها و عوارض جلدی استفاده می شود.
  • دارای اثر مدر, اشتها آور و مقوی است.
  • برگ گیاه گز حاوی ماده ای به نام آسکولین است که اشعه ماوراء بنفش را چذب می کند.
  • سایر گیاهان دارای من:
  • نوعی زبان گنجشک (Fraxinus ornous)
  • گپ شیر(Cotoneaster nummularia و Cotoneaster nummularioides) از تیره گل سرخ, منی به نام شیرخشت ترشح می کند
  • نوعی گز خوانسار(Astragalus adscendus)
  • نوعی بلوط (Quercus mannifera)
  • شکر تیغال (Echinops sphaerocephalus
  • نوعی نی بامبو(Bambusa arundinacea), تباشیر تراوش می کند
  • درخت زیتون (Olea europea)
  • خرما

    خرما

  • گیاه خرما یا نخل:
  • از خانواده Arecaceae می باشد
  • در سوره نحل آیه 11و67, سوره بقره 266, انعام 99 و 141, رعد آیه 4 , طه 71, مومنون 19, شعرا 148, یس 34, ق 10, قمر 20, رحمن 11و 68, حاقه, 7, عبس 29, اسرا 91, کهف 32, مریم 23 و 25 ذکر شده است.
  • بنا بر یک ضرب المثل عربی خواص درخت خرما به اندازه تعداد روزهای سال است.
  • آیات قرانی:
  • أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَن تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِّن نَّخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ لَهُ فِيهَا مِن كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفَاء فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُ لَكُمُ الآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ
  • يُنبِتُ لَكُم بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالأَعْنَابَ وَمِن كُلِّ الثَّمَرَاتِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لِّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ
  • خواص دارویی:
  • آرام بخش و ملین و محرک قلب است
  • از فراموشی جلوگیری می کند
  • برای تنگی نفس (آسم) مفید است.
  • مدر و مقوی است.
  • ضماد آرد هسته خرما برای بیماری های چشم مخصوصاً ورم قرنیه و چشم درد مفید است.
  • گیاه زیتون:
  • از تیره Oleaceae
  • در سوره های تین آیه 1, مومنون 20, نور 35, عبس 29, انعام 99 و141, نحل 11
  • روغن زیتون از میوه آن گرفته می شود.
  • روغن خالص زرد روشن مایل به سبز یا زرد طلایی است
  • روغن زیتون معمولی از باقیمانده فشار اول بدست می آید.
  • روغن معمولی را برای بهتر شدن رنگ تحت تاثیر نور و هوا قرار می دهند
  • باقیمانده زیتون برای باردوم در آب جوش و تحت فشارقرار گرفته و روغن استخراج می شود
  • از باقیمانده فشار دوم نیز تحت فشار بالا روغن فشار سوم تهیه می شود.
  • روغن در اتر, کلروفرم, سولفوردوکربن, بنزن, اسید استیک و اتر دوپترول به خوبی حل می شود و در آب نامحلول و در الکل کمی حل می شود.
  • آیات قرانی:
  • وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ
  • وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِن طُورِ سَيْنَاء تَنبُتُ بِالدُّهْنِ وَصِبْغٍ لِّلْآكِلِينَ
  • اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونِةٍ لَّا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُّورٌ عَلَى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَن يَشَاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
  • اهمیت دارویی:
  • میوه و برگ مصرف دارویی دارد
  • ماده ای مقوی, آرام بخش و مسهل ملایم است
  • زخم معده و اثنی عشر را بهبود می بخشد
  • در ناراحتی های کلیوی تجویز می شود
  • ملین است, مصرف خارجی روغن, پوست بدن و تاول های سودا (اگزما) و داء الصدف را نرم می کند
  • برگ درخت تب بر و کم کننده فشار خون است
  • اثر ضد بیماری قند و اوره خون دارد
  • انگور

    انگور

  • گیاه انگور:
  • از تیره Vitaceae است
  • در سوره های بقره 266, انعام 100, رعد 4, نحل 11, نباء 31 و 32, عبس 28 ذکر شده است
  • 20 درصد گلوکز و فروکتوز دارد. اسید تارتریک و اسید مالیک فراوان دارد
  • دارای مواد معدنی مهمی است و پروتئین کمی دارد
  • بوی انگور به خاطر وجود ژرانیول و لینالول است
  • ویتامین P از آن بدست می آید که در جلوگیری از خونریزی ناشی ازبیماری قند موثر است
  • آیات قرآنی:
  • وَفِي الأَرْضِ قِطَعٌ مُّتَجَاوِرَاتٌ وَجَنَّاتٌ مِّنْ أَعْنَابٍ وَزَرْعٌ وَنَخِيلٌ صِنْوَانٌ وَغَيْرُ صِنْوَانٍ يُسْقَى بِمَاء وَاحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ فِي الأُكُلِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَعْقِلُونَ
  • يُنبِتُ لَكُم بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالأَعْنَابَ وَمِن كُلِّ الثَّمَرَاتِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لِّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ
  • اثرات درمانی:
  • تورم وریدی و تصلب شرائین را بهبود می بخشد
  • خاصیت محرک, هاضم, آرام بخش, اشتها آور, مبرد و مدر دارد
  • خون را زیاد و تصفیه می کند و ناتوانی عمومی را درمان می کند
  • آب غوره قابض است و گلودرد را درمان می کند
  • شیره برای بیماری های پوستی و چشم درد مفید است
  • برای برونشیت مزمن, بیماری های قلبی, التهاب کلیه و نقرس مفید است
  • برای جلوگیری از تشنج ناشی از یبوست کودکان, رفع تب و سرماخوردگی ثمر بخش است
  • در درمان یرقان نیز نقش دارد
  • کشمش برای درمان تب, سرفه, نزله, یرقان و تورم نیمه حاد کبد و طحال نافع است
  • انار

    انار

  • گیاه انار یا رمان:
  • از تیره Punicaceae
  • در سوره انعام 99 و141 و در سره الرحمن آیه 48
  • 65 درصد انرژی, 15 درصد مواد قندی, سرشار از سدیم, ویتامین ریبوفلاوین, تیامین, نیاسین, ویتامین C و کلسیم و فسفر است
  • پروتئین و چربی اندک است
  • آیات قرآنی:
  • وَهُوَ الَّذِيَ أَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا نُّخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُّتَرَاكِبًا وَمِنَ النَّخْلِ مِن طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِّنْ أَعْنَابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ انظُرُواْ إِلِى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذَلِكُمْ لآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ
  • خواص دارویی:
  • مقوی قلب است
  • برای جلوگیری از التهاب و درد دل نافع است
  • مبرد است و تشنگی را برطرف می کند
  • در درمان اسهال ساده و خونی موثر است
  • برای التهاب قولون, کم خونی, یرقان, فشار خون, بواسیر و درد مفاصل موثر است
  • مصرف آن با عسل باعث کاهش صفرا می شود
  • جوشانده پوست ریشه دارویی مفید برای رفع کرم روده است
  • برای درمان سل نیز مفید است
  • از پوست میوه در دباغی استفاده می شود
  • گل انار در سقط جنین غیر عمدی تجویز می شود
  • 220px-58571_Ficus_carica_L
  • گیاه انجیر یا تین:
  • از تیره توت (Muraceae) می باشد
  • طور سینا محل وحی به حضرت موسی (ع) و مکه محل وحی به حضرت محمد (ص) است
  • میوه دهی وابسته به نوعی حشره است که مگس انجیر نامیده می شود
  • 60 درصد مواد قندی, دارای جوهر لیمو, اسید مالیک و مواد معدنی است
  • آنزیم مهمی به نام فیسین دارد
  • افلاطون انجیر را بسیار دوست داشت به همین علت کلمه فیکوس مرکب از دوکلمه: فیکو (دوستدار) وسوکوس (انجیر) گرفته شده است
  • اهمیت دارویی:
  • شیرابه (لاتکس), برگ درخت و میوه خوراکی است.
  • شیرابه یا لاتکس سمی است و موجب مرگ سلول ها می شود.
  • گرم و تر است و تعرق بدن را زیاد می کند
  • سنگ کلیه و صفرا را برطرف می کند
  • در رفع انسداد خفیف کبد و طحال موثر است
  • برای بهبود بواسیر و نقرص تجویز می شود
  • برای رفع نارسایی کبد مفید است
  • حرارت بدن را کاهش می دهد و ادرارآور است.
  • چاق کننده است, یبوست را برطرف می کند.
  • گیاه سدر:
  • از خانواده Pinaceae می باشد
  • در سوره سباء 16, نجم 14, واقعه 28 نام برده شده است
  • به عنوان درخت بهشتی, گیاه بدون خار, زیبا و سایه بان, مقاوم در برابر سیل و طوفان نام برده شده است
  • آیات قرآنی:
  • فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُم بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَى أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَيْءٍ مِّن سِدْرٍ قَلِيلٍ
  • عِندَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى
  • فِي سِدْرٍ مَّخْضُودٍ
  • خواص دارویی:
  • برگ ها, شاخه های جوان و اسانس دارویی است
  • درمان تب, سرماخوردگی, سردرد و رماتیسم, التهاب برونشیت و سنگ مثانه
  • خلط آور است.
  • شاخه های جوان در درمان زخم, جوش های پوستی, سرماخوردگی عمومی کاربرد دارد.
  • روغن سدر بیشتر مورد استفاده قرار می گیرد.
  • گیاه گز یا اثل:
  • از تیره Tamaricaceae می باشد
  • در سوره سباء آیه 16 ذکر شده است
  • در مقابل سیل و طوفان مقاوم است
  • اهمیت دارویی:
  • از صمغ سرخ کرده با روغن برای برطرف کردن ضعف عمومی بدن پس از زایمان استفاده می شود
  • درخت اراک یا مسواک:
  • از خانواده Salvadoraceae می باشد
  • در سوره سباء آیه 16 ذکر شده است
  • نمک ها و رزین هایی دارد که برای تمیزی و براق کردن دندان ها موثر است
  • گیاهی است همیشه سبز, با چوب نرم و به رنگ مایل به سفید
  • اهمیت دارویی:
  • از شاخه و ریشه برای مسواک استفاده می شود
  • از عصاره به عنوان خمیر دندان استفاده می شود
  • میوه خوراکی, ملین, مقوی و در معالجه بواسیر, بیماری طحال, تب, جذام و دفع کرم استفاده می شود
  • گیاه کافور یا حنا:
  • از تیره برگ بو, Lauraceae می باشد
  • در سوره انسان آیه 5 ذکر شده است
  • ماده ای جامد و سفید رنگ است با طعم و بویی تند
  • با ایجاد شکاف در تنه و شاخه درخت از آن تراوش می شود ( نوع مالزیایی)
  • از جوشانده چوب وتصعید آن بدست می آید ( نوع چینی)
  • برگ, دانه, میوه و پوست ریشه آن قابل استفاده می باشد
  • دارای کلرور سدیم, فلوئور, سیلیکا, گوگرد, رزین, ویتامین C, تانن, ساپونین,فلاونوئید و بتا سیتو استرول است
  • إِنَّ الْأَبْرَارَ يَشْرَبُونَ مِن كَأْسٍ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا
  • اهمیت دارویی:
  • کاربرد خارجی دارد
  • برای تسکین درد و التهاب عصبی مصرف می شود
  • میوه اشتها آور و مقوی معده است
  • برگ قابض, مدر, آرام کننده درد و دفع کننده کرم است
  • از برگ برای درمان بواسیر, جرب و رفع التهاب استفاده می شود
  • دانه ها اثر مسهل, مقوی کبد و زیاد کننده ترشحات ادرار هستند
  • ضد پلاک دندانی, ضد میکروب و ضد قارچ است
  • گیاه زنجبیل:
  • از خانواده Zingiberaceae می باشد
  • در سوره انسان (دهر) آیه 17 ذکر شده است
  • روغن ریزوم مورد استفاده قرار می گیرد
  • اسانس از سلول های ریزوم گرفته می شود و در صنایع آرایشی و بهداشتی استفاده می شود
  • اسانس به رنگ زرد کم رنگ با بو و طعمی تند ادویه ای است
  • از ریزوم در تهیه نان, کیک, بیسکویت, شیرینی, ترشیجات و نوشابه ها استفاده می شود
  • در کشورهای جنوب شرق آسیا کشت می شود
  • وَيُسْقَوْنَ فِيهَا كَأْسًا كَانَ مِزَاجُهَا زَنجَبِيلًا (انسان, 17)
  • اهمیت دارویی:
  • محرک جهاز هاضمه, اشتها آور و برای هضم غذا مفید است
  • برای درمان سوء هاضمه, نفخ, قولنج, استفراغ, تشنج موضعی, حالت های دردناک معده و تنگی نفس موثر است
  • اشتها آور و هضم کننده غذا است, سبب افزایش نیروی جنسی در مردان می شود.
  • در صنایع آرایشی, بهداشتی, تولید عطر و ادکلن اسانس زنجبیل کاربرد دارد.
  • تقویت کننده, باد شکن, ضد نفخ و موثر برای زخم معده می باشد.
  • برای سرماخوردگی و گلودرد مفید است
  • یرای زخم معده نیز مفید است.
  • در دفع مواد سمی از طریق ایجاد گرما در بدن موثر است
  • گیاه عدس:
  • از خانواده Fabaceae می باشد
  • در سوره بقره 61 ذکر شده است
  • 12 درصد آب, 60 درصد مواد قندی (آمیدون), 25 درصد پروتئین, 2.5 درصداملاح معدنی نظیر فسفر, املاح آهن, کلسیم, منگنز و پتاسیم است.
  • ویتامین ها ی B و C نیز دارد
  • دانه به رنگ های مختلف زرد, مایل به قرمز قهوه ای, مایل به خاکستری, تیره یا سبز است.
  • آیات قرآنی:
  • وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَن نَّصْبِرَ عَلَىَ طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنبِتُ الأَرْضُ مِن بَقْلِهَا وَقِثَّآئِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُواْ مِصْرًا فَإِنَّ لَكُم مَّا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَآؤُوْاْ بِغَضَبٍ مِّنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُواْ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذَلِكَ بِمَا عَصَواْ وَّكَانُواْ يَعْتَدُونَ (بقره, 61)
  • اهمیت دارویی:
  • دارای مواد غذایی با ارزش کافی است
  • دارای مواد فسفاته زیادی است, به همین علت جهت تولید انرژی مخصوصاٌ در مغز مفید است
  • زیاد کننده ترشحات شیر است
  • آرد عدس نرم کننده و از بین برنده التهاب های سطحی بدن است
  • خاصیت مدر دارد, مسهل است
  • از خمیر عدس برای درمان آبله مرغان, آبله و جوش های پوست استفاده می شود
  • Otto Wilhelm Thomé: Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz (1885) - Permission granted to use under GFDL by Kurt Stueber. Source: www.biolib.de Permission is granted to copy, distribute and/or modify this image under the terms of the GNU Free Documentation License, Version 1.3 or any later version published by the Free Software Foundation; with no Invariant Sections, no Front-Cover Texts, and no Back-Cover Texts. A copy of the license is included in the section entitled "GNU Free Documentation License".
  • گیاه پیاز یا بصل:
  • از تیره Liliaceae می باشد
  • در سوره بقره آیه 61 ذکر شده است
  • دارای نوعی انسولین گیاهی به نام گلوکوکینین است
  • دارای قند غیر قابل تبلور, ساکارز یا مالتوز, اسید سیتریک, فسفات کلسیم, صمغ, املاح سدیم و پتاسیم, اینولین و کوئرستین است
  • آیات قرآنی:
  • وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَن نَّصْبِرَ عَلَىَ طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنبِتُ الأَرْضُ مِن بَقْلِهَا وَقِثَّآئِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُواْ مِصْرًا فَإِنَّ لَكُم مَّا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَآؤُوْاْ بِغَضَبٍ مِّنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُواْ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذَلِكَ بِمَا عَصَواْ وَّكَانُواْ يَعْتَدُونَ (بقره, 61)
  • اهمیت دارویی:
  • محرک, مدر و خلط آور است
  • همراه با نمک برای درمان قولنج مفید است
  • ضد آسکوربوت است
  • بوی آب پیاز برای هوشیاری بیمار, رفع تشنج کودکان, سردرد, صرع و تشنج مفید است
  • پادزهر برای مسمومیت های دخانیات است
  • آب پیاز گرم برای گوش درد مفید است
  • پیاز سرخ کرده دارویی موثر برای بواسیر است
  • ضد رماتیسم و معالج بیماری قند است
  • در تحریک رشد مو موثر است
  • خاصیت سیتوتوکسیک در سلول های توموری دارد
  • تجمع پلاکت ها و فشار خون را کاهش می دهد
  • سیر

    سیر

  • گیاه سیر یا فوم :
  • از خانواده Liliaceae می باشد
  • در سوره بقره آیه 61 ذکر شده است
  • آلیسئین در سیر باعث جلوگیری از سنتز لیپید و کلسترول در خون می شود
  • سیر حاوی ویتامین های نیاسین, ریبوفلاوین,تیامین و عناصر پتاسیم, فسفر, کلسیم, منیزیم و آهن است
  • قطعات مورد استفاده, برگ, بولب و بولبلت ها می باشد
  • اهمیت دارویی:
  • برای درمان فشار خون, گلودرد, فلج, نقرس, سیاتیک, تنگی نفس, عفونت روده و امراض پوستی موثر است
  • خاصیت گرم دارد, محرک, ضد نفخ, قاعده آور, ضد درد استخوان, ضد کرم و مقوی است
  • ضد عفونی کننده است, از عصاره برای پیشگیری از عفونت باکتریایی و چرکی شدن زخم ها استفاده می شود
  • باعث کاهش چربی و کلسترول خون می شود
  • صفرابر, خلط آور, افزایش دهنده تعریق, ضد سرطان, کاهش دهنده قند خون و ضد دیابت است
  • در درمان رماتیسم مفصلی, اختلالات کبدی, غدد داخلی, عفونت های گوش, سرماخوردگی, آنفوآنزا و سرگیجه مصرف می شود.
  • 240px-ARS_cucumber
  • گیاه خیار:
  • از تیره Cucurbitaceae می باشد
  • در سوره بقره آیه 61 ذکر شده است
  • گیاه علفی, دارای ساقه خوابیده, پوشیده از کرک های خشن و برگ های بزرگ است.
  • گل های نر و ماده جدا و بر روی یک پایه قرار دارد, گل ها زرد رنگ و بزرگ
  • دارای ویتامین های A, B, C, منگنز, کربنات کلسیم و موسیلاژ است
  • دانه دارای ویتامین A و 25 درصد مواد روغنی است
  • پیامبر همراه با خرمای تازه خیار مصرف می کرده اند
  • اهمیت دارویی:
  • دارای خاصیت مدر, تصفیه کننده خون, حل کننده اسید اوریک و اورات ها می باشد
  • استعمال خارجی موجب تسکین خارش و درمان سوداء, لطافت پوست و شادابی آن می شود
  • آب خیار در رفع خارش پوست و تحریکات جلدی اثر مفید دارد.
  • پودر دانه همراه با آب اثر آرام بخش دارد. اثر ضد کرم به صورت ملایم دارد
  • 175px-Acaciafarnesiana1web
  • گیاه اقاقیا یا طلح:
  • از تیره Fabaceae می باشد
  • منبع تولید صمغ است
  • احتمالاً الشجره که پیامبر در زیر سایه آن از اصحاب خود بیعت گرفتند اقاقیا بوده است
  • صمغ گیاه پلیمری از D-گالاکتوز, L-آرابینوز, L-رامنوز و D-اسید گلوکورونیک است
  • در صنایع غذایی, دارویی, بافندگی, کاغذ سازی, جوهر سازی, رنگ سازی, چسب سازی و چاپ سنگی کاربرد دارد
  • مرکز تولید آن سودان و سنگال است
  • اهمیت دارویی:
  • گل درخت دارای اثرات خفیف آرام کننده, مقوی, قابض, نرم کننده و صفرا بر است.
  • پوست درخت, مخصوصاٌ پوست ریشه به مقدار کم و مخلوط با قند اثر مقوی و ملین ملایم دارد. به مقدار زیاد سمی است.
  • برگ درخت اثر صفرابر و ملین دارد.
  • دم کرده گل و برگ درخت اقاقیا در سردردهای با منشاء مسمومیت, سوء هاضمه, استفراغ های سبک و احساس کسالت های عادی اثر مفید دارد.
  • طبقه بندی گیاهان دارویی از نظر نوع اثر:
  • گیاهان ملین:
  • 1-ملین های قندی:
  • شکر تیغال, بیدخشت, شیر خشت, گزانگبین, گز علفی, ترنجبین و شکر سرخ
  • 2-ملین های روغنی:
  • کرچک, زیتون, بادام شیرین, کتان, نارگیل و کاسکارا
  • 3-ملین های لعاب دار:
  • پنیرک, ختمی و قدومه
  • گیاهان موثربر افزایش فشار خون:
  • شیرین بیان, سرخدار, گونه های افدرا و گل گاوزبان شمال
  • گیاهان مسهل:
  • عموماٌ قوی تر از ملین ها هستند.
  • ملین ها در غلظت بالا می توانند مسهل باشند
  • 1-مسهل های آنتراکینونی:
  • صبر زرد, سنا, فلوس, روبارب و سیاه توسه
  • 2-مسهل های رزینی و صمغی:
  • حنظل, پودوفیل و زالب
  • گیاهان موثر بر کاهش قند خون:
  • شنبلیله, زیتون, مریم گلی, کدو, باباآدم, شلغم, هویج, گردو, اسفناج و بادام زمینی
  • گیاهان موثر بر کاهش فشار خون:
  • زیتون, سیر, قره قات, زغال اخته, ازگیل و چای مکی
  • گیاهان قابض:
  • بالنگو, بارهنگ, تخم شربتی, ریحان, نعناع و پونه
  • گیاهان مسکن, ضد نفخ و محرک معده:
  • بومادران, زیره سیاه, رازیانه, انیسون و زنیان
  • گیاهان نرم کننده, خلط آور سینه و ضد سرفه:
  • گل پنیرک, پرسیاوش, اکالیپتوس, پاخری, سپستان, ختمی,یادام شیرین, خارمقدس, کتان و قدومه
  • گیاهان موثر بر قلب:
  • گل انگشتانه, سنبل الطیب, گل گاوزبان, بادرنجبویه و دارواش
  • گیاهان صاف کننده خون:
  • کاسنی, شاتره, عناب, سنا, مرکبات, عشبه, علف چشمه و غافث کبیر
  • گیاهان ضد تب:
  • بیدمشک, زرشک و گنه گنه
  • گیاهان موثر بر بیماری های پوستی:
  • همیشه بهار, ختمی, بابا آدم, عشبه و گزنه
  • گیاهان موثر بر رفع حساسیت:
  • مریم گلی, بنفشه, سیر و ختمی
  • گیاهان ضد زخم معده:
  • شیرین بیان, بابونه و بومادران
  • گیاهان موثر بر رفع درد دندان:
  • باریجه, میخک, اسفند, مازریون و زردچوبه
  • گیاهان ضد میگرن و سردردهای عصبی:
  • گل بنفشه, برگ بید, رازیانه, بادرنجبویه, هوفاریقون و تاناستوم
  • طرز تهیه داروهای گیاهی:
  • دم کرده:
  • در این حالت مقدار معینی مواد گیاهی را در یک فنجان (یا یک لیتر) آب جوش به مدت 15 تا 30 دقیقه قرار داده و سپس آن را صاف می کنیم.
  • جوشانده:
  • هنگامی که مواد گیاهی شامل ریشه, ریزوم, پوست, رزین و یا دانه باشد. و یا هنگامی که مواد گیاهی در اثر حرارت دادن از بین نروند. و یا این که مواد گیاهی با آب سرد و یا دم کردن خارج نمی شوند.
  • از ظروف آهنی نیز نبایستی استفاده شود
  • انواع جوشانده:
  • جوشانده ملایم, نمونه در آب جوش ریخته شده و پس از کمی قل زدن چند دقیقه دم می کنند.
  • جوشانده معمولی, نمونه در آب سرد ریخته شده و سپس حرارت تاموقع جوشیدن وسپس آن را صاف کرده مصرف می کنند.
  • جوشانده قوی, مثل روش دوم با این تفاوت که پس از جوشیدن آن را مدتی دم می کنند و سپس ان را صاف کرده مصرف می کنند.
  • خیسانده با آب سرد
  • در این حالت مواد را به مدت 6 تا 12 ساعت در آب سرد قرار داده, سپس آن را استفاده می کنند.
  • خیسانده های الکلی:
  • از الکل 60 تا 90 درصد استفاده می شود و مواد گیاهی را به مدت چند روز در الکل قرار می دهند.
  • برای استفاده بایستی رقیق و یا الکل زدایی شود.
  • شیرابه:
  • مواد تازه گیاهی را در هاون خرد کرده و سپس با پارچه تنظیف عصاره ان را می گیرند و پس از رقیق کردن مصرف می کنند.
  • پودر:
  • مواد خشک شده گیاه را خرد کرده و سپس الک می کنند. سپس ماده مورد نظر را با شیر و یا آب مصرف می کنند.
  • ضماد (بانداژ), کمپرس:
  • موارد استفاده, رفع کبودی و کوبیدگی, احتقان, التهاب, کشیدن چرک از دمل ها, آرام کردن خراش ها, و کشیدن سموم از بدن
  • انواع ضماد:
  • بانداز یا کمپرس مرطوب نوع اول
  • بانداژ یا کمپرس مرطوب نوع دوم
  • کمپرس های گرم و خشک
  • داروهای مخصوص شستشو
  • ماده دارویی را به صورت چای درست کرده و سپس محل زخم ها را شستشو می دهیم.
  • استفاده از گیاهان دارویی در حمام ها:
  • 100 گرم گیاه خرد شده را در یک لیتر آب جوشانده و صاف می کنند سپس آن را به آب وان اضافه می کنند.
  • نکات قابل توجه در رابطه با مصرف گیاهان دارویی:
  • گیاهان دارویی بایستی از منابع مطمئن تهیه شوند.
  • مقدار مصرف گیاهان دارویی بایستی به اندازه و به موقع باشد.
  • چگونگی مصرف داروهای گیاهی بایستی مورد توجه قرار بگیرد.
  • در صورت وجود عوارض جانبی بایستی مصرف نشده و یا طوری مصرف شود که حداقل عوارض را داشته باشد.
  • حتی الامکان طبق نسخه پزشک مصرف شود.

 

 

.

  • تاریخچه گیاهان دارویی در چین
  • .
  • تاریخچه گیاهان دارویی در ایران و جهان
  • .
  • طب سنتی و گیاهان دارویی-داروی گیاهی
  • گیاهان دارویی و معطر، شناخت و بررسی اثرات آن ها، تالیف دكتر عبدالله قاسمی
  • سایت ساوه سرا
  • موسسه پژوهشی درمانی احیاء طب جامع ایرانیان
  • محبوبه آذرخیل- irna
  • سایت تبیان
    موسسه پژوهشی درمانی احیاء طب جامع ایرانیان
    میرحیدر، ح.، 1377، معارف گیاهی، انتشارات دفتر نشر فرهنگ اسلامی، جلد اول
    امید بیگی، ر.، 1388، تولید و فرآوری گیاهان دارویی، انتشارات آستان قدس رضوی، جلد اول
    ارجمندی، ع. خ.، 1377، بررسی تأثیر سطوح مختلف ازت و فسفر در باروری (رشد، نمو و ماده ی مؤثره) آویشن، پایان نامه کارشناسی ارشد باغبانی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تربیت مدرس تهران
    ساعد زمان، گیاهان دارویی
    یزدانی، د.، شهنازی، س. و سیفی، ح.، 1383، کاشت، داشت و برداشت گیاهان دارویی، پژوهشکده گیاهان دارویی، جلد اول
    سفیدکن، ف.، 1387، برنامه راهبردی تحقیقات گیاهان دارویی، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور