شما می توانید با ارسال ایمیل خود ، بصورت رایگان مشترک شده و از بروزسانی مطلع شوید.

ایمیل خود را وارد کنید:

گیاه حشره خوار که پس از قرار گرفتن حشره روی برگ, مانند لولایی برگ بسته شده و با ترشح آنزیم به هضم بدن حشره و جذب مواد تشکیل دهنده آن می پردازد.

عنوان : گیاهان دارویی برای درمان سنگ کلیه استاد راهنما : دکتر طزری دانشجو : سهیلا تختی – 9312821298   بهار 1394 مقدمه: تاريخچه طب گياهي به اندازه قدمت بشر است يعني با پيدايش اولين بيماري ها انسان به طور غريزي شروع به درمان با آنها کرد و اين درمان را با مواد اطراف و […]

میلاد منجی عالم بشریت حضرت مهدی موعود بر تمامی منتظران آن حضرت گرامی باد

اعیاد شعبانیه, میلاد سرور آزادگان جهان حضرت اباعبداتته الحسین بر تمامی مسلمانان جهان مبارک باد

جزوه سیستماتیک (pdf)     جزوه سیستماتیک (word) مطالب نوشتاری به صورت تیتر وار در جزوه مربوطه آورده شده است. دانشجویان گرامی بایستی جزوه پاور را نیز برای امتحان پایان ترم مطالعه نمایند.  

جزوه گیاهان دارویی     گیاه انار یا رمان: از تیره Punicaceae در سوره انعام 99 و141 و در سره الرحمن آیه 48 65 درصد انرژی, 15 درصد مواد قندی, سرشار از سدیم, ویتامین ریبوفلاوین, تیامین, نیاسین, ویتامین C و کلسیم و فسفر است پروتئین و چربی اندک است آیات قرآنی: وَهُوَ الَّذِيَ أَنزَلَ مِنَ […]

خوك طلايي گیاهی است از خانواده آلاله, براي اولين بار توسط بوميان قبايل آمريكايي به ساكنين اوليه آمريكا معرفي شد. قبايل بوميان آمريكايي آنرا به صورت رنگ موي زرد رنگ و همچنين به عنوان مايع و آب شستشوي بيماريهاي پوستي، تورم چشم ها و انواع گوناگون زكام (مثل سرماخوردگيها و آنفلونزا) مصرف مي كردند. گياه […]

خواص بابونه گیاه معجزه گر 1394/10/01 سایت سلامت طب سنتی و گیاهان دارویی-داروی گیاهی: بابونه گیاهی معطر که به صورت خود رو در مزارع و کنار جاده ها می روید و ساقه آن دارای انشعاباتی است و برگ های آن دراز و با ظاهر برگچه مانند با بریدگی ها باریک می باشد . این گیاه […]

نوشیدنی ها و دم کردنی ها چای کوهی یک نوشیدنی آرام بخش برای رفع خستگی و ضد افسردگی چای کوهی که به آن توکلیجه نیز می گویند، از تیره ی گیاهان معطر و آرامش بخش اعصاب است. گل این گیاه که به صورت سنبله ای از گل های ریز صورتی مایل به سرخ رنگ است، […]

سال 1395 را که به حق توسط مقام معظم رهبری سال اقتصادمقاومتی, اقدام و عمل نام گرفته است گرامی باد

  خدايا تو را شكر كه حضرت مهدي(عج) را براي قوت قلب ما و راهنمايمان و اميدمان نگه داشتي . وصیت احمد طزری

جزوه درسی بیماری های گیاهی

دانشگاه حکیم سبزواری
گروه زیست شناسی

جزوه درسي:plant disease

بیماری های گیاهی

تهيه كننده :علي محمد طزري

فهرست مطالب صفحه
فصل اول

مقدمه ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….4
اهمیت پرداختن به بیماری های گیاهی………………………………………………………………………..
تعریف بیماری ………………………………………………………………………………………………………………………………………
تاریخچه ی بیماری های گیاهی………………………………………………………………………………………………………………………
مهندسی ژِنتیک وبیماری های گیاهی………………………………………………………………………………………………………………………
فصل دوم

تقسیم بندی بیماری های گیاهی …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… 13
راههای تشخیص بیماری های گیاهی……………………………………………………………………………………………………………………..
1-بیماری های غیر واگیر…………………………………………………………………………………………………………………………………..
2-بیماری های واگیر دار……………………………………………………………………………………………………………………………………
الف-گیاه انگل…………………………………………………………………………………………………………………………………………….
ب-نماتد ها………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
ج-بیماری های قارچی وباکتریایی…………………………………………………………………………………………………………………….
د-بیماری های مولیکوتی………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
ه-بیماری های ویروسی وویروئیدی………………………………………………………………………………………………………………………
و-بیماری های جدید-اصول کخ……………………………………………………………………………………………………………………………..
پارازیتیسم وبیماری زایی…………………………………………………………………………………………………………………………………..
چگونگی ایجاد خسارت………………………………………………………………………………………………………………………………..
انواع پارازیت ها…………………………………………………………………………………………………………………………………………….
نحوه ی عمل پارازیت ها………………………………………………………………………………………………………………………………………
اختصاصی بودن عمل پارازیت ها…………………………………………………………………………………………………………………………….
عوامل موثر در ایجاد بیماری…………………………………………………………………………………………………………………………………
چرخه ی زندگی ودوره ی بیماری………………………………………………………………………………………………………………………..
مراحل ایجاد بیماری………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
1-تلقیح………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
2-رخنه یا نفوذ…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
3-تکثیر پاتون………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
4-انتشار……………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
5-فصل گذرانی………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
دوره های بیماری واپیدمی ها………………………………………………………………………………………………………………………
فصل سوم

چگونگی حمله ی پاتون ها به گیاهان ………………………………………………………………………………………………………………………….. 26
عبور ازسدهای دفاعی گیاهان…………………………………………………………………………………….
روش های حمله………………………………………………………………………………………………………………………………………….
1-نیروهای مکانیکی………………………………………………………………………………………………………………………………………….
2-سلاح های شیمیایی…………………………………………………………………………………………………………………………………….
اثر پاتون ها برفعالیت های فیزیولویک…………………………………………………………………………………………………………………………
فصل چهارم………………………………………………………………………………………………………………………………………………….

دفاع گیاهان در برابر پاتون ها …………………………………………………………………………………………………………………………………………………37
دفاع ساختمانی………………………………………………………………………………………………………………………………………..
1-ساختارهای دفاعی از پیش موجود……………………………………………………………………………………………………………………..
2-ساختارهای دفاعی القاء شده………………………………………………………………………………………………………………………..
دفاع بیوشیمیایی…………………………………………………………………………………………………………………………………………..
1-از پیش موجود……………………………………………………………………………………………………………………………………………..
2-القاء شده…………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
دفاع ناشی از مقاومت اکتسابی…………………………………………………………………………………………………………………………….
فصل پنجم
مبارزه با بیماری های گیاهی …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… 42
روش های زراعی……………………………………………………………………………………………………………………………………………
روش های فیزیکی………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
روش های شیمیایی…………………………………………………………………………………………………………………………………
روش های بیولویک…………………………………………………………………………………………………………………………………………
ایمن سازی……………………………………………………………………………………………………………………………………………………
به سازی شرایط………………………………………………………………………………………………………………………………………….
استفاده از ارقام مقاوم………………………………………………………………………………………………………………………………………..
فصل ششم
نمونه هایی از بیماری های مهم …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………. 64
-سفیدک کرکی (دروغین) آفتاب گردان sunflower downy mildew
– پوسیدگی سیاه ساقه آفتابگردان phytophthora stem Rot یا Black stem Rot
– زنگ آفتابگردان sunflower rust
– لکه موجی آفتابگردان sunflower target spot
بیماری های گرامینه :
بيماري زنگ برگي (قهوه‌اي) گندم wheat leaf rust
– زنگ سياه ساقه گندم wheat black stem rust
– بيماري زنگ برگي( قهوه‌اي )جو Barley leaf rust
– بيماري زنگ نواري يا زنگ زرد گندم Wheat strip rust
– زنگ تاجي يولاف Crown rust
– هيپرپارازيت زنگ Rust hyperparasite
– کوتولگی زبر ذرت Maize Rough Dwarf virus
– سياهك آشكار جو و يولاف Crown & barley loose smut
– سياهك سخت جو Barley covered smut
– بلاست برنج Rice blast
– بیماری پوسیدگی غلاف برنج Sheath blight
– بیماری فوزاریومی برنج بوته گنایی برنج Rice bakanae
– ویروس کوتولگی برنج Rice dwarf virus
– بیماری گال سیاه برنج Rice black gall
بیماری های حبوبات :
– بیماری ریزوکتونیایی حبوبات Rizoctonia solani
– پوسیدگی خشک ریشه حبوبات (پوسیدگی فوزاریومی…)
– بیماری برق زد گی نخود سفید chic-pea Ascochyta blight
– زنگ لوبیا و زنگ باقلا bean rust & broad bean
– بیماری پوسیدگی ذغالی
– بیماری پوسیدگی اسکروتی
– بیماری انتراکنوز لوبیا Bean anthracnose
– بیماری لکه شکلاتی باقلا Broad bean chocolate spot
– بیماری های باکتریایی حبوبات
-بیماری های ویروسی حبوبات:
– ویروس موزائیک زرد لوبیا Bean Yellow mosaic Virus
– ویروس موزائیک معمولی لوبیا Bean common mosaic virus
– ویروس موزائیک خیار Cucumber mosaic virus
– ویروس برگ قاشقی (لوله شدن برگ) (زردی) باقلا Bean leaf roll virus
– ویروس پژمردگی باقلا Broadbean wilt virus
– ویروس موزائیک توته ای نخودفرنگی Pea enation mosaic virus
– ویروس موزائیک شته زاد لوبیا چشم بلبلی Cowpea aphidborne mosaic virus
– ویروس موزائیک یونجه Alfalfa mosaic virus
– بیماری پوسیدگی ذغالی سویا Soybean Charcoal Rot
– سفیدک کرکی (داخلی ) سویا Soybean downy mildew
– سوختگی باکتریایی سویا soybean bacterial blight
– لکه قهوه ای سویا soybean brown spot
– پوسیدگی اسکلروتی سویا Soybean sclerotium blight
– لکه موجی سویا Soybean target spot
– لکه قهوه ای یونجه Alfalfa common leaf spot
– گال زگیلی یونجه Alfalfa crown wart
– سفیدک کرکی یونجه Alfalfa downy mildew
– لکه آجری یونجه و لکه سیاه شبدر
– ویروس موزائیک یونجه Alfalfa mosaic virus
– نماتد ساقه یونجه Alfalfa stem nematode
بیماری های پنبه :
– پژمردگی ورتیسلیومی(پژمردگی آوندی) پنبه Cotton Verticillium wilt
– پژمردگی آوندی فوزاریومی(زردی فوزاریومیCotton Fusarium wilt
– پوسیدگی های غوزه(boll rot) و تار پنبه cotton boll rot
– بیماری باکتریایی لکه زاویه ای پنبه Cotton Bacterial angular leaf spot
– بیماری های ویروسی پنبه cotton virus diseases
– بیماری های گیاهچه و بذر پنبه cotton seeding diseases
– بوته میری کنجد
– گل سبز (فیلودی) کنجد
– زنگ گلرنگSafflower rust
– سفیدک سطحی گلرنگ Safflower powdery mildew
– لکه قهوه ای گلرنگ Safflower brown spot
– مرگ گیاهچه گلرنگ
– سیاهک نیشکر Sugarcane smut
– ویروس موزائیک نیشکر sugarcane mosaic virus

فصل اول
(کلیات)
مقدمه :
زندگي بشر به وجود و سلامتي گياهان وابسته است حدود 90 درصد غذاي انسان از نباتات تامين مي شود. تقريبا 85 در صد غذاي انسان از حدود 10 گونه ي گياهي كه مهمترين آن ها گندم و برنج مي باشد به دست مي آيد. گياهان از نظر تامين غذا براي حيوانات توليد فرآورده هاي صنعتي ،دارويي و سالم سازي محيط نيز بسيار مهم مي باشند. بنابراين توجه به حفظ و سلامتي گياهان از اهميت خاصي بر خوردار است .
گياهان سالم ظاهر مطلوب دارند، خوب رشد مي كنند و محصول كافي و مرغوب توليد مي نمايند و مادام كه شرايط براي رشد و باروري آن ها مناسب باشد سالم باقي خواهند ماند اما گياهان غير سالم ظاهر خوبي نداشته به كندي رشد مي كنند . همچنين توليد محصول آن ها از نظر كمي و كيفي خوب نمي باشد اين وضعيت زماني اتفاق مي افتد كه عامل بيماري گياه را تحريك كند اين تحريك مي تواند در طي زمان طولاني تاثير گذار باشد و يا اينكه ممكن است سريعا اتفاق بيفتد تحريك فوري سبب آسيب و تحريك مداوم باعث بيماري مي شود در بعضي از انواع معمولي نشانه ها روي قسمتهاي خاصي از گياهان ظاهر مي شود. در ريشه عامل بيماري سبب پوسيدگي و تورم مي شود و در ساقه علائمي از قبيل شانكر ، پوسيدگي ، تغيير رنگ ، بد شكلي ، طويل شدن يا كوتولگي ظاهر مي گردد در برگ علائمي از قبيل پژمردگي، لكه، باد زدگي، زنگ، موزاييك، بي رنگي، بدشكلي يا كوچكي را توليد مي كنند و در ميوه لكه، بادزدگي، بي رنگي، بدشكلي بوجود مي آيد .
اهميت بيماريهاي گياهي :
غالباً ناشي از خساراتي است كه اين بيماري ها با بروز اپيدمي يا خسارات معمولي به گياهان و محصولات آن ها وارد مي سازند براي مثال زنگ هاي غلات را مي توان ذكر نمود كه به علت تغيير تعادل طبيعي و يا تحت شرايط آب و هوايي خاص به صورت اپيدميك بروز كرده موجب قحطي، مرگ و مير ، گراني مي شوند يكي از اين اپيدمي ها در سال 1948 در استراليا اتفاق افتاد و در اين حادثه تنها در يك منطقه از ان كشور 270000 تن گندم كه نان سه ميليون انسان را مي توانست تامين نمايد از بين رفت خسارت معمولي بيماري ها در گياهان بيشتر و پر اهميت تر از اپيدمي مي باشد اين خسارت در كشورهاي پيشرفته حدود 10 در صد كل محصول بر آورد شده است و در كشورهاي غير پيشرفته تا به 30 در صد محصول نيز ممكن است برسد در آمريكا طبق آمار به دست آمده خسارات ساليانه بيماريها را قبل از تورم سالهاي اخير در حدود 3 ميليارد دلار بر آورد كرده اند در ايران از ميزان خسارت بيماري ها اطلاع دقيق و درستي در دست نيست هر چند خسارات ناشي از اين بيماري ها را در ايران در حدود 15 در صد كل محصول مي دانند ولي تصور مي شود بيش از اين حد با شد . به طور خلاصه اهمیت بررسی بیماری های گیاهی وپرداختن به ان از جنبه های زیر دارای اهمیت می باشد:
1.گسترش روز افزون جمعيت و نياز بيشتر به غذا و فرآورده هاي كشاورزي
2.گسترش گياهان مزروعي و حساس بودن گياهان مزروعي به بيماريها
3.گسترش آفات و بيماري هاي ناشي از افزايش جمعيت و آلودگيهاي ناشي از ان
4.جلوگيري از آسيب رسيدن به منابع طبيعي ، فضاي سبز و . . .
5.گياهان موارد استفاده زيادي دارند از جمله :
A: تغذيه ي انسان
B: تغذيه ي دام و طيور
C: پوشاك
D: چوب و فرآورده هاي ان, صنايع كاغذ
E : صنايع لاستيك، الياف مصنوعي
F: صنايع دارويي و ساخت مواد آلي
G: مواد آزمايشگاهي
H: مواد تفننی و لوكس، توتون، قهوه.
I: زيبايي محيط زيست، تصفيه ي هوا
جلوگيري از فرسايش خاك، بوجود آمدن سیل و…
تعريف بيماري
عكس العمل هاي مرئي و نامرئي گياه در برابر ميكروارگانيسم ها و يا عوامل محيطي كه منجر به تغييرات نا مطلوب در شكل و وظيفه يا اعمال فيزيولوژيكي گياه گردد و منجر به نابودي قسمتي از گياه و گل گياه گردد. يا هرگونه اختلال كه توسط يك پاتوژن و يا عوامل محيطي در اعمال مربوط به توليد، انتقال، استفاده از مواد غذايي، مواد معدني آب در گياهان تاثير بگذارد و موجبات تغييرات ظاهري، تقليل محصول و يا نابودي كامل گياه گردد .
Symptoms
علائم بيماري يا تغييرات فنوتيپي ناشي از بروز بيماري كه مي تواند جهت اندازه گيري مقدار بيماري مورد استفاده قرار بگيرد .
تاريخچه ي بيماري گياهي
بيماريهاي گياهي از زمآن هاي بسيار دور مورد شناسايي قرار گرفته اند در زمآن هاي قديم عقايدي خرافي در مورد بسياري از پديده هاي طبيعي از جمله بيماري هاي گياهي رواج داشت به طور مثال Robigus رب ا لنوع زنگ گندم بود .
تئوفراستوس (370-286 ق.م ) دانشمند يوناني اولين فيلسوفي بود كه عقيده اش با مردم دورانش متفاوت بود او عقيده داشت بيماري در اثر تغيير جوي به وجود مي آيد .
عصر رنسانس پيشرفت علوم در اروپا را تحت تاثير قرار داد اما در اوايل اين دوره (قرن 17) تا اواسط قرن 19 بشر با دو فرضيه خود به خودي Sponotaneous generation و فرضيه خود زايي autogenis دست به گريبان بود سقراط اولين كسي بود كه بيماري هاي گياهان را مطالعه كرد او تصور مي كرد بيماري خود به خودي در اثر شكستن ماده گياهي به وجود مي آيد .
در قرن 17 Robert Hooke (1635-1703) دانشمند انگليسي موفق به ساختن ميكروسكوپي شد كه مي توانست سلول هاي گياهان را با ان ببيند سپس شخصي به نام ليون هوك در سال 1675 ميلادي ميكروسكوپي با بزرگنمايي 300 برابر ساخت و به كمك ان توانست باكتري ها را مشاهده و كشف كند. دانشمند ديگري به نام ميشلي در سال 1729توانست اسپور قارچ ها را مورد مطالعه قرار دهد. در سال 1755 تيله دانشمند فرانسوي براي اولين بار نشان داد كه سياهك پنهان گندم واگيردار مي باشد و توسط توده سياهي كه در حقيقت اسپورهاي قارچ هستند منتقل مي شود. او حتي به اين نتيجه رسيد كه بيماري را مي توان با ضد عفوني كردن بذر تا حدودي كنترل نمود.
پروو دانشمند سوئيسي ساكن فرانسه كه مدت 10 سال روي سياهك گندم مطالعه مي كرد و نتايج حاصله را در سال 1807 در رساله خود منتشر نمود او ثابت كرد توده سياه از ميليارد ها اسپور قارچ تشكيل شده است و هر اسپور خود به تنهايي مي تواند بيماري را منتقل نمايد .
در سال 1807 Fillipo دانشمند ايتاليايي كتابي منتشر كرد كه در ان بيماري هاي گياهي به 5 گروه تقسيم شده بود :
1-بيماري هاي ناشي از قوت زياد
2-بيماري هايي كه در اثر ضعف بوجود مي آيند.
3-بيماري هايي كه در اثر ضعف و قوت به وجود می آیند.
4-زخم ها و آسيب هاي مكانيكي
5-بيماريهايي كه عامل معيني ندارند
در نيمه اول قرن 19 در سال 1845 بيماري خطر ناكي به نام باد زدگي سيب زميني در اروپا اپيدمي پيدا كرد. اين بيماري سبب قحطي دراروپا گرديد به طوري كه از جمعيت 8 ميليوني ايرلند بيش از 2 ميليون نفر به علت قحطي كاهش پيدا كرد دباري در سال 1861 ثابت كرد اين بيماري در اثر قارچي بنام Phytophthora infestans به وجود مي آيد، اين در حالي بود كه حدود 40 سال از انتشار رساله پروو مي گذشت. در سال 1853 دباري اولين مقاله خود را در مورد قارچ ها منتشر كرد و نظريات پروو را تاييد نمود . دباري موفق شد رابطه علل بسياري از بيماريها و سيكل زندگي مولد آن ها را روشن نمايد به طوري كه او را بنيان گذار پاتولوژي گياهي علمي و مدرن در قرن 19 مي دانند .
با مطالعه در تاريخچه پاتولوژي گياهي مي توان دريافت كه پاستور در سال 1860 غلط بودن فرضيه توليد خود به خودي را به اثبات رساند. در سال 1878 كخ تئوري ميكروبيGerm theory خود را در مورد بيماري هاي انسان و دام پيشنهاد نمود. در سال 1878 بوريل نشان داد خشك شدن سر شاخه هاي گلابي و سيب ناشي از يك نوع باكتري است .
اولين قارچ كش به نام تركيب بردو در سال 1885 توسط ميلاردت در دانشگاه بردوكس فرانسه تهيه و به بازار عرضه شد. اولين نماتد پارازيت گياهي توسط نيدهام در سال 1743 از خوشه جدا شد ولي ساير نماتدهاي پارازيت از جمله نماتد مولد غده در ريشه گياه حدود يك سال بعد شناسايي شدند .
در سال 1886 ماير براي اولين بار به بيماري موزاييك توتون پي برد، او فكر مي كرد اين بيماري در اثر حمله نوعي باكتري بوجود مي آيد اما ايوانوسكي نشان داد كه عامل بيماري موزاييك توتون از نوعي صافي نگه دارنده باكتري مي گذرد. او تصور مي كرد كه اين بیماری در اثر سمي است كه توسط باكتري ها ترشح مي شوند .
بيجرينگ اولين كسي بود كه در سال 1898 ثابت كرد بيماري موزاييك توتون از حمله ويروس ناشي مي شود. در سال 1935 استانلي ويروس موزاييك توتون را از گياه آلوده جدا كرد و ان را مانند مولكول هاي پروتئيني به صورت كريستال در آورد،.او نتيجه گرفت كه ويروس نوعي پروتئين قابل تكثير در گياه مي باشد و با اين كشف خود بعدا جايزه نوبل را دريافت نمود .
در سال 1936 باودن و همكارانش ثابت كردند كه ويروس از اسيد نوكلئيك و پروتئين ساخته شده است. در سال 1939 كوشه و همكارانش براي اولين بار پيكرهاي ويروس را به وسيله ميكروسكوپ الكتروني كه به تازگي در ان زمان ساخته شده بود مشاهده كردند. در سال 1931 استاهل موفق به مشاهده پروتوزواهاي تاژك دار در آوند آبكشي درختان قهوه شد. در سال 1961 دوئي و همكارانش موفق به كشف عوامل شبه ميكوپلاسمايي در بافت چند گياه آلوده شدند كه ناقل ان چند گونه زنجره هاي برگ بودند، سپس در سال 1972 ديويس و همكارانش موفق به كشف ميكوپلاسماي فنري شكل به نام اسپيروپلاسما گرديدند. در سال 1971 دينر ويروئيد را كه مولكولهاي RNA بيماري زا مي باشد به عنوان پاتوژن گياهان گزارش نمود. ريكتزيا به عنوان عامل بيماري در گياهان در سال 1972 توسط ويندسور و بلاك در بافت آبكشي شبدر آلوده به بيماري برگ گرزي ديده شدند، يك سال بعد ريكتزيا در مو الوده به پيرس و هلو آلوده به Phony peash و گياهان الوده ديگر مشاهده گرديد. ريكتزياها توسط زنجره ها منتقل مي شوند و از اهميت و خواص آن ها اطلاعات زيادي در دست نيست .
به طور کلی تاریخچه بررسی بیماری های گیاهی را می توان به صورت زیر مورد بررسی قرار داد:
1.قديمي ترين كتاب تورات است . قران مجيد نيز در آيات 42 تا 46 سوره یوسف مطالب تورات را نقل كرده است. در حدود1800 سال قبل از ميلاد مسيح يكي از فراعنه ي مصر خواب مي بيند كه 7 گاو لاغر 7 گاو چاق را خوردند و 7 خوشه لاغرو زرد ، 7 خوشه سبز گندم را خوردند .
علماي دربار از تعبير خواب فرعون عاجز ماندند و پس از پرس و جو به فرعون توصيه نمودند كه از حضرت يوسف كه در زندان بود تعبير خواب را بپرسند.
حضرت يوسف نيز تعبير خواب را بدين صورت عنوان كرد كه از امسال خداوند 7 سال متوالي نعمت فراوان بر شما خواهد فرستاد و سپس 7 سال متوالي بادي كه بيماري به همراه دارد بر مزارع شما مي وزد و گندم هاي شما را زرد و خشك می کند و دچارقحطي مي شويد . بر شماست كه 7 سال اول براي 7 سال بعد گندم ذخيره كنيد .
لاغري و زردي گندم مشخص شده است كه همان بيماري زنگ غلات (puccinia graminis) است و باد مرطوب بهترين شرايط را براي همه گير شدن ان فراهم مي كند .
2.آثار تئوفراست (370-268 قبل از ميلاد ) در رابطه با بيماريهاي درختان ،غلات و حبوبات و پس از ان تا 2000سال مطالعات اندك صورت گرفته و با كشف ميكروسكوپ توسط ليون هوك مجددا مطالعات مربوط به بيماريهاي گياهي سرعت گرفت .
3.در سال1755 تيلت(tillet) در فرانسه درباره ي سياهك بدبوي گندم مطالعه كرد و نتيجه گرفت كه بيماري مسري است و گفت يك ماده زهري عامل ان است .
در سال 1807 پريوست(prevast) فرانسوي ثابت كرد كه عامل بيماري سياهك بدبو قارچ. است و با محلول سولفات مس بیماری را کنترل کرد (مخلوط بذر با محلول سولفات مس).
عامل قارچی است→ سیاهک بدبوی گندم→ سولفات مس
در سال 1840 بیماری سفیدک داخلی سیب زمینی در شمال اروپا بخصوص ایرلند به سرعت گسترش یافت و جان صدها هزار نفر را گرفت و حدود 2 میلیون نفر به آمریکا که تازه کشف شده بود مهاجرت کردند. و فردی به نام انتون دی باری (Anton debary) در سال 1861 عامل بیماری را که قارچ فیتوفترا اینفستنس بود کشف و سیکل زندگی ان را شرح داد. در سال 1882 ، میلاردت بیماری سفیدک دروغین مو را کشف کرد و توسط مخلوط آبی رنگ سولفات مس و آهک آبدیده کنترل نمود، این مخلوط “بردو” نام گرفت.در سال 1900 مطالعات مربوط به مقاومت گیاهان در برابر بیماری ها آغاز شده و در 1905، بیفن در مورد مقاومت غلات به زنگ ها و اورتون درباره مقاومت پنبه، هندوانه و لوبیا چشم بلبلی نسبت به بیماری پژمردگی فوزاریوم مطالعاتی انجام دادند.
4. درسال 1876 پاستور وکخ عامل بیماری سیاه زخم را که باکتری است کشف کردند وبه دنبال ان درسال 1878 بوریل نشان داد که عامل بیماری بلایت آتیشن گلابی وسیب نوعی باکتری است. درسال 1743 توسط نیدهم عامل بیماری غده ی ریشه گندم که نماتود است شناسایی شد.
5. درسال 1886 آدولف مایر بیماری موزائیک توتون را کشف کرد ولی عامل ان را نتوانست تشخیص دهد. درسال 1892 دیوانوفسکی در روسیه با عبور دادن عصاره ازصافی های مخصوص باکتری ها نتیجه گرفت که عامل بیماری باکتری نیست.
6. درسال 1898 بیجر نیک عامل بیماری را ویروس نامید. درسال 1935 استانلی از ویروس موزائیک بلور تهیه کرد وبا محلول سولفات امونیوم ان را رسوب داد ونتیجه گرفت که بایستی ویروس از جنس پروتئین باشد. در سال 1931 استاهل دراوند های ابکش درختان قهوه پروتوزوئرهای تا ک دار را برای اولین بار مشاهده کرد.
7. درسال 1967 دوی در درون اوند های ابکش گیاهان الوده به بیماری که توسط زنجره ها منتقل شده بود پیکرهای مولیکوت رامشاهده کردند.درهمان سال ایشی وهمکاران نشان دادند که علائم بیماری که عامل ان مولیکوت است توسط تتراسیکلین موقتا ازبین می رود.درسال 1972 دیویس وهمکاران در ذرت الوده بیماری کوتولگل اسپیروپلاسما راشناسایی کردند که شبیه به مولیکوت ها وباکتری هاست .
8. درسال1971 عامل بیماری اسپیندل غده سیب زمینی راکه یک ملکول عفونت زای اسید ریبونوکلئیک بود کشف کرد و ان را ویروئید نامید.
9. درسال1972 درآوند آبکش گیاهان شبدر آلوده ریکتسیای شبه باکتری را مشاهده نمودند.
علائم بیماری ممکن است: کوتاه شدن بوته ها ( نانیسم)، طویل شدن (ژیگانتیسم)، بوته میری ( ویلت)، کاهش تقسیم سلولی (هیپوپلازیا)، رشد کم ( استانتینگ)، ایجاد لکه روی برگه و سایر اندام ها (اسپات)، رنگ پریدگی (کلروز)، عقیم ماندن گل ها، کاهش محصول، مرگ نسوج مبتلا (نکروز)، افزایش تقسیم سلولی( هایپرپلازیا)، افزایش اندازه سلولی(هایپرتروفی)، تولید گال، گره و جاروی جادوگر، فیلودی(گلهای برگ مانند)، اپیناستی، ابلق شدن گل ها، تغییر رنگ برگ ها(موزائیک، موتل)، تغییر شکل برگ ها( دفرمیشن)، و سوختگی (بلایت) باشد.
مهندسی ژنتیک وبیماری های گیاهی
پس از کشف DNA توسط اورگ به عنوان تنها ماده عفونت زا و کشف این که در فاژها فقط DNA وارد سلول میزبان شده وموجبات ایجادبیماری را فراهم میکند و شناسایی ساختار DNA توسط واتسون وکریک و شناسایی اینکه از ان RNA پیک اطلاعات را به سیتوپلاسم منتقل و به پروتئین ترجمه می شود و شناسایی کدونها وانواع RNA هاو دخالت آن هادر ساخت پروتئین وشناسایی اینکه جهش در یک ژن در پروتئین تغییر ایجاد می کند.DNA ماده ای خود تکثیر است که به صورت میلیونها جفت نوکلئوتید (کروموزوم ها و یا هزاران یا صدها هزار جفت نوکلئوتید (پلاسمیدها) وجود دارد.برخی از پلاسمیدها قادرند به داخل سلول وارد شده وبا بخشی از کروموزوم میزبان یا میزبان دیگری ترکیب شوند. درسال 1907 هامیلتون اسمیت اولین آنزیم محدود کننده نوکلئوتیدها را کشف کرد. در سال 1973 بوئر و کوهن ژن های DNA یگانه را به داخل یک پلاسمید منتقل و سپس پلاسمید را به درون باکتری منتقل کردند و مشاهده شد که باکتری نیز پلاسمید و DNA خارجی را کلون کرد.
در سال 1975 قطعات DNA ژن یک پستاندار در درون یک ویروس باکتریایی همسانه سازی شد. در سال 1975 یک سلول هیبرید از سلول طحال مولد پادتن با یک سلول توموری بوجود آمد، سلول توموری هیبرید قابلیت تولید پادتن را بطور نامناسب داشت. کشف ترتیب نوکلئوتیدی، کشف غیر ممتد بودن اغلب ژنها، کشف ترتیب زنجیره ژن هموگلوبین پستانداران، کلون کردن یک ژن بیگانه در سلول های مخمر در سال 1979 و ورود ژنهای بیگانه به سلول های پستانداران(موش) و بروز ان در سلول های موش(1980) ، کشت بافت های گیاهی در سال 1943 شروع شد و وایت نشان داد که قطعات نوک ریشه گوجه فرنگی قابلیت تکثیر نامحدود در محیط کشت مایع را دارند. در سال 1939 بافت های هویج و توتون توسط وایت کشت گردید. در سال 1946 بال گیاهان کاملی از نوک ساقه بدست آورد و در 1951 نشان داد که گیاه کامل را می توان از قطعات 250- 100 میکرونی نوک ساقه که حاوی جوانه باشد بدست آورد. در سال 1953 مویر سلول های منفرد کال را جدا و کشت کرد. در سال 1958 استوارت کشت سوسپانسیون هویج را برای ایجاد جنین تحریک کرد و از سلول های سوماتیک جنین بدست آورد. در سال 1960 کاکینگ پروتوپلاست و در سال 1971 گیاهان کاملی از کشت پروتوپلاست بدست آورد. در سال 1966 گرها و ماهشواری اولین گیاهان هاپلوئید را از کشت دانه گرده به دست آوردند. مطالعه تومورهای ناشی از گال طوقه (Agrobacterum tumifacience) نیز کمک زیادی به دانشمندان مخصوصا استفاده از باکتری برای ا نتقال ژن و ایجاد گیاهان ترانس ژنیک یا تراریخته کرد.

فصل دوم
انواع بیماری ها
و
مراحل ایجاد آن ها

تقسیم بندی بیماری های گیاهی
1. با استفاده از علائم بیماری
2. بافت یا اندام بیمار
3. نوع گیاه بیمار
4. پاتوژن
1. بر اساس علائم ظاهری بیماری مثل پوسیدگی ریشه، زخم یا شانکر، بوته میری، لکه برگی(بلایت)، زنگ، سیاهک، انتراکنوز، سفیدک ها و …..
2. اندام گیاهی بیمار مثل بیماری ریشه، بیماری ساقه، بیماری برگ، بیماری میوه و….
3. نوع گیاه بیمار مثل بیماری نباتات زراعی ، بیماری سبزیجات، بیماری درختان میوه، بیماری درختان جنگلی، بیماری گیاهان زینتی و غیره
4. متداول ترین روش براساس نوع پاتوژن یا عامل بیماری زا صورت گرفته و براین اساس :
الف. بیماری های واگیردار یا مسری یا بیماری های ناشی ازعوامل زنده که شامل:
1) قارچ ها (بیماری های قارچی مثل سیاهک، زنگ گندم و سفیدک ها)
2) بیماری های پروکاریوتی (باکتری ها و مولیکوت ها) مثل بلایت آتشین سیب و گلابی
3) بیماری هایی که توسط پارازیتهای گیاهی بوجود می آیند مثل سس، دارواش، گل جالیز و زنبق بدبو
4) بیماری های ویروسی و ویروئیدی مثل موزائیک توتون
5) بیماری هایی که توسط نماتودها تولید می شوند.
6) بیماری های پروتوزوایی
ب. بیماری های غیر واگیر(غیرزنده) یا بیماری های فیزیولوژیکی که ناشی از عوامل مختلف زیر هستند:
1) کمبود یا فزونی مواد غذایی
2) مسمومیت ناشی از مواد غذایی یا آفت کشها

تشخیص بیماری های گیاهی
در درجه اول، تشخیص این که بیماری توسط عامل محیطی و یا یک پاتوژن به وجود می اید مهم است.در صورت مسری بودن بیماری :
1. ممکن است عامل پاتوژن درسطح گیاه وجود داشته باشد(انگل خارجی )مثل قارچ ها باکتری ها گیاهان انگل ونماتدها.
2 .یا در داخل گیاه(انگل دخلی)
پارازیت ها راممکن است با استفاده از تجربه و یا مشاهدات ماکروسکوپی و یا میکروسکوپی و یا علائمی که بروز کرده است بتوانیم تشخیص دهیم.
در رابطه با بیماری هایی که توسط گیاه عالی انگل ایجاد می شود :
وجود یک گیاه عالی پارازیت مثل سس ،دارواش، گل جالیز، جاروی جادوگر زنبق بدبو و غیره روی گیاه برای تشخیص کافی است.
بیماری های نماتودی:
وجود نماتد های انگل گیاهی که با داشتن نیش از نماتدهای غیر انگل متمایز میشوند ویا وجود تخم نماتد دراطراف ریشه ی گیاه میتواند بیانگر بیماری نماتدی باشد.تشخیص گونه ی نماتد و علائم بیماری می تواند در تشخیص دقیق عامل بیماری موثر باشد.
بیماری های قارچی وباکتریایی
مشاهده ریسه واسپور قارچ و یا سلول باکتری در محل اسیب دیده ی گیاه که ممکن است:
1.قارچ یا باکتری عامل حقیقی بیماری باشند.
2.قارچ یا باکتری عامل حقیقی بیماری نبوده و ساپروفیت باشند.
تشخیص توسط میکروسکوب زمینه تاریک صورت می گیرد یا میکروسکوپ فاز متضاد زیرا بسیار ریز هستند.
برخی از باکتری ها نسبت به پنی سیلین و اکثرا به تترا سیکلین و گرما حساس هستند وآن ها را میتوانیم با استفاده از انتی بیوتیک ها تشخیص دهیم.
بااستفاده از علائم بیماری، قابلیت انتقال به وسیله پیوند و انتقال توسط برخی حشرات ناقل نیز می توانیم برخی از باکتری های سخت کشت را شناسایی کنیم.

تشخیص بیماری های مولیکوتی
این بیماری ها اغلب با علائمی نظیر کوتولگی گیاهان، زرد و یا قرمز شدن رنگ برگ ها، زیادشدن شاخ و برگ گیاهان، گل های غیر طبیعی مرگ و زوال احتمالی گیاه ظاهر می شود. مولیکوت ها باکتری های کوچک چند شکل بدون دیواره هستند. به جز جنس اسپیروپلاسما بر روی محیط های غذایی قابل کشت نیستند .براساس علائم شناسی، قابلیت انتقال توسط پیوند، قابلیت انتقال توسط برخی حشرات ناقل حساسیت به انتی بیوتیک های تتراسیکلین و عدم حساسیت به پنی سیلین، حساسیت به درجات بالای 35-32 درجه سانتی گراد، انتی سرم های اختصاصی می توان آن ها را تشخیص داد.
تشخیص بیماری های ویروسی و ویروئیدی
1.با استفاده از علائمی که برروی میزبان ایجاد می کنند.
2.آزمون های مربوط به انتقال ویروس به میزبان های خاص توسط شیره ی گیاهی یا پیوند زدن، انتقال توسط حشرات، نماتدها، قارچ ها یا کنه های ناقل و همچنین قابلت انتقال به وسیله پیوند زدن.
3.آ زمون های سرم شناسی برای ویروس های خاص مانند روش الایزا
(Enzyme linked immune sorbent assay)
انتشار در ژل (Gel diffusion test)
ریز رسوبی (Micropercipitation test) و رنگ آمیزی فلوئورسنت انتی بادی (Flourcent antibody staining)
4. آزمایش میکروسکوپی سلول های آلوده برای یافتن اندامک های کریستالی و یا غیرکریستالی برای برخی ویروس ها
5. روش های میکروسکوپ الکترونی مثل رنگ آمیزی منفی پیکرهای ویروسی، ایمونوالکترون میکروسکوپی و …
6. آزمون های الکتروفورز برای تشخیص ویروئیدها و اسیدهای نوکلئیک ویروس ها
7. هیبریداسیون DNA رادیواکتیو تجارتی مکمل بعضی از ویروئیدها
تشخیص بیماری های غیرمسری
چنانچه هیچ پاتوژنی در گیاه بیمار مشخص نشود و یا جداسازی و انتقال آن میسر نگردد، در آن صورت می توان فرض کرد که عامل بیماری غیرزنده است. عوامل محیطی که موجب بیماری می شوند متعدد هستند. در برخی موارد تشخیص بیماری که توسط عوامل محیطی ایجاد می شوند راحت است و با استفاده از علائم صورت می گیرد مثل نکروز، کلروز، پیچیدگی برگ ها، کاهش رشد، یخ زدگی و…
در برخی موارد نیز لازم است تغییرات محیطی به دقت بررسی گردد و شرایط قبل از بیماری شناسایی شود.
تشخیص بیماری جدید-اصول کخ
1-پاتوژن یافت شده را باید در تمام گیاهانی که به آن بیماری مبتلا شده اند پیدا کرد
2-پاتوژن را از گیاه استخراج و در محیط کشت مناسب کشت داد (در صورت امکان)، اگر امکان کشت دادن نباشد به میزبان حساس تلقیح و اثرات و علائم ظاهری که در گیاه تولید می شود، مشخص کرد.
3-پاتوژن خالص شده ناشی از کشت را به گیاهان همان نوع تلقیح کرد و علائم بیماری را با بیماری اولیه مقایسه کرد.
4-پاتوژن را باید بتوان مجددا از گیاه بیمار جدا کرده و کشت داد و مشخصات آن را با پاتوژن اصلی مقایسه کنیم و باید یکسان باشند.
پارازیتیسم وبیماری زایی
تعریف پارازیت: ارگانیسمی که بر سطح یا داخل میزبان(ارگانیزم دیگر) زندگی می کند وغذای مورد نیاز خود را از ارگانیزم میزبان کسب می نماید،پارازیت یا انگل نامیده می شود.
پارازیتیسم:کسب غذای میزبان توسط پارازیت را می گویند.یا رابطه بین میزبان وپارازیت را پارازیتیسم می گویند.
چگونگی ایجاد خسارت توسط پارازیت ها:
1-مصرف غذای میزبان وایجاد کمبود مواد غذایی در میزبان.
2-ترشح مواد بیوشیمیایی مضر واسیب وارد کردن به بافت ها وسلول های میزبان.
3-تحریک گیاه به ترشح مواد خسارت زا، افزایش فعالیت تنفسی در گیاه و تجزیه و نابود شدن بافت های گیاهی.
قدرت بیماری زایی: قابلیت یا توانایی پارازیت در اختلال یک یا چند وظیفه الزامی و ضروری گیاه میزبان و بیمار کردن آن را می گویند.
انواع پارازیت ها از نظر چگونگی اسیب رساندن به میزبان
1-پارازیت های بیوتروف:فقط در میزبان های زنده رشد وتولید مثل می کنند، به این ها پارازیت های اجباری نیز می گویند.(Obligate Parasite)
مثل ویروس ها، ویروئیدها، مولیکوت ها، باکتری های سخت کشت اوندی، نماتودها، پروتوزوآها و برخی از قارچ ها (عامل سفیدک های داخلی و حقیقی و زنگ ها)
2-پارازیت های غیر اجباری Non obligate Parasite یا Facultative P.
مثل اکثر قارچ ها و تمام باکتری ها، هم از میزبان های زنده و هم از میزبان های مرده می توانند تغذیه کنند. در شرایطی ازبافت های زنده یا موجودات زنده تغذیه می کنند و تحت شرایطی از بافت های مرده نیز می توانند تغذیه کنند.
در صورت استفاده از بافت های مرده آن ها را ساپروفیت می گویند، این ها را ساپروفیت اختیاری یا Facultative Saprophyte می گویند.
ساپروفیت های اجباری آن هایی هستند که فقط از اندامهای مرده می توانند تغذیه کنند.
نحوه عمل پارازیت ها:
1-با ترشح آنزیم موجب تخریب و مرگ سلول ها شده و از سلول های مرده تغذیه می کنند (پارازیت های اختیاری ویا ساپروفیت ها).
2-ممکن است توکسین یا سم ترشح کرده و موجب مرگ سلول ها شوند و سپس از سلول های مرده تغذیه نمایند. بسیاری از قارچ ها و اکثر باکتری ها از این گروه هستند (این دو روش بیشتر مربوط به پارازیت های اختیاری است).
3-با رخنه به داخل سلول ها و ایجاد اندام مکنده و یا با تماس با سطح سلول ها مواد غذایی را جذب کرده و استفاده می کنند. در نتیجه این عمل ممکن است رشد سلول کند شده و اختلالاتی ایجاد گردد ولی هیج گاه سلول ها و بافت های گیاهی نمی میرند زیرا با از بین رفتن سلول ها و بافت ها رشد پاتوژن نیز متوقف می شود. این روش مخصوص پارازیت های اجباری یا بیوتروف ها می باشد.
پارازیتیسم یک پدیده عمومی است مثلا :
گیاه ذرت توسط 100پارازیت،
گیاه گندم توسط 80 پارازیت،
و سیب توسط 100-80پارازیت،
سیب زمینی توسط100-80پارازیت،
گوجه فرنگی توسط 40 گونه قارچی،7گونه باکتریایی،16 گونه ویروسی، مولیکوت ونماتود ها آلوده می شوند.
اختصاصی بودن عمل پارازیتیسم
از جهات مختلفی ممکن است اختصاصی باشند:
از نظر نوع گیاه، نوع بافتی که آلوده می شود، سن اندامی که پاتوژن روی آن رشد می کند، از نظر نوع گیاه برخی فقط به یک گونه، برخی به یک جنس و برخی به چند خانواده حمله می کنند، از نظر اندام گیاهی، برخی فقط روی ریشه برخی روی ساقه، عده ای روی برگ یا میوه های آبدار و یا سبزیجات آلودگی ایجاد می کنند. برخی فقط آوندها را آلوده می کنند.
برخی ممکن است به نهال ها ویا قسمت های نرم و جوان گیاه حمله کنند و برخی به قسمت های مسن و بالغ گیاه آسیب وارد نمایند. انگل های اجباری نسبت به نوع میزبان حساس هستند، زیرا در این ها تکامل همراه صورت گرفته است، در صورتی که انگل های غیراجباری به علت ترشح مواد سمی یاآنزیمی غیر ویژه می توانند از میزبان های مختلف سود ببرند.
تغییرات ژنتیکی پاتوژن نیز ممکن است باعث تعدد میزبان ها گردد مثلا باعث آلوده کردن میزبانی شود که تاکنون این عمل در آن صورت نمی گرفته است.
عوامل موثر در ایجاد بیماری
1-گیاه :جنس گیاه، مقاوم باشد و یا حساس، سن گیاه، خیلی جوان یا مسن باشد، نوع بافت گیاهی و یکدست بودن گیاهان در یک منطقه از نظر ژنتیکی و یا یکدست نبودن آن در بیمار شدن اهمیت دارد.
2-پاتوژن: جنس پاتوژن در بروز بیماری نقش دارد، پر آزار یا ویرولنت باشد و یا کم آزار، تعداد پاتوژن در محیط، ممکن است کم یا زیاد باشد، دوره زندگی پاتوژن، نهفته بودن، نحوه انتشار پاتوژن، توسط ناقل یا روش های دیگر.
3-شرایط محیطی: ممکن است برای میزبان شرایط منا سبی را فراهم کند و یا برای پاتوژن، محیط می تواند زمینه انتشار پاتوژن را توسط آب، باد، حشرات و… فراهم نماید.
مجموعه سه عامل موثر در بیماری را تحت عنوان مثلث بیماری یاد می کنند. میزان بیماری را مساحت مثلث تعیین می کند و بلند یا کوتاه شدن هر کدام از اضلاع باعث افزایش یا کاهش مساحت مثلث و افزایش یا کاهش میزان بیماری می گردد. مثلا در قارچ سفیدک داخلی مو (پلاسموفورا رتیکولا) به دلیل حساسیت شدیدی که به آن نشان می دهد خسارت زیادی به تاکستان وارد می شود. در صورتی که این قارچ به خانواده نخود و یا مرکبان خسارت چندانی وارد نمی کند.
چرخه زندگی و دوره بیماری
تعریف: مجموعه اتفاقاتی که پشت سر هم ،در بیماری عفونی گیاهی رخ می دهد تا به ادامه حیات بیماری و عامل بیماری منجر گردد چرخه یا دوره بیماری می گویند.گاهی اوقات دوره بیماری با دوره حیاتی پاتوژن تطابق دارد.
در بیشتر موارد بیماری شامل:
1-تغییرات حاصل در گیاه و علائم بیماری
2-تغییرات پاتوژن
3-انتقال بیماری از یک فصل زراعی به فصل دیگر زراعی یا تکرار مکرر بیماری در یک فصل زراعی.
مراحل ایجاد بیماری
1-تماس مایه تلقیح با گیاه (Innocculation)
2- رخنه یا نفوذ عامل بیماری (Penetration)
3-تکثیر پاتوژن (Growth or Reproduction)
4-انتشار (Disaminition)
5-فصل گذرانی( زمستان گذرانی یا تابستان گذرانی) پاتوژن
تلقیح (Inocculation)
تلقیح یا مایه زنی برقراری تماس پاتوژن با گیاه است. پاتوژن یا پاتوژن هایی که با گیاه تماس حاصل می کنند مایه تلقیح نامیده می شوند .مایه تلقیح قسمتی از یک پاتوژن است که بتواند بیماری ایجاد کند. در قارچ ها مایه تلقیح ممکن است قطعات ریسه، هاگ ها، سختینه (اسکلروت) باشد، اسکلروت توده فشرده ای است که از ریسه بوجود آمده است. در باکتری ها، مولیکوت ها، ویروس ها و ویروئیدها مایه تلقیح واحد کاملی از هر یک از آن ها در نماتدها مایه تلقیح ممکن است به صورت نماتد بالغ، لارو و یا تخم نماتد باشد، در گیاهان عالی انگل مایه تلقیح می تواند به صورت قطعاتی از گیاه و یا بذر آن ها باشد. یک واحد تلقیح از هر پاتوژن را مایه تکثیری ( پروپاگول) می نامند.
انواع مایه تلقیح:
1- مایه تلقیح اولیه (Primary innocculum)، در بهار و یا اوائل پاییز یا اولین بار باعث شروع بیماری می شود. موجب بیماری یا عفونت اولیه می شود.
2-مایه تلقیح ثانویه ،مایه تلقیح حاصل از عفونت های اولیه را گویند و عفونت ثانویه را موجب می شود.
منابع مایه تلقیح:
معمولا مایه تلقیح در بقایای گیاهان و یا خاک مزرعه یا همراه با بذر ،نشاء، غده و سایر اندامک های تکثیری گیاه وجود دارد یا مزارع اطراف منتقل می شود. در گیاهان یکساله، مایه تلقیح روی علف های هرز چند ساله و یا روی میزبان به صورت متناوب زنده مانده و منتقل می شود. قارچ ها، باکتری ها، گیاهان عالی انگل و نماتدها، مایه تلقیح خود را در سطح گیاه بیمار تولید و یا اینکه بعدا به سطح منتقل می شوند ویروس ها، ویروئیدها، مولیکوت ها و باکتری های سخت کشت آوندی، مایه تلقیح خود را در داخل گیاه تولید و هیج گاه به سطح منتقل نمی شوند. و خود به خود نمی توانند منتقل شوند.
چگونگی انتقال مایه تلقیح به گیاه
1-آب، باد، حشرات مایه تلقیح بیشتر پاتوژن ها را به گیاهان میزبان انتقال می دهند.
2-برخی از انواع مایه تلقیح مانند زئوسپور ها و نماتدها ممکن است در اثر مواد مترشحه از ریشه ها مثل قندها و اسیدهای آمینه به طرف ریشه جذب شوند. برخی از پاتوژن ها توسط ناقل انتقال پیدا می کنند.
پاتوژن هایی که ناقل دارند راندمان انتقال نسبتا بالایی دارند.
نفوذ (Penetration)
پديده هاي قبل از نفوذ
وجود رطوبت براي جوانه زدن بذرها ( گياه انگل ) و اسپورها لازم است. برخي اسپورها بلافاصله پس از تشكيل جوانه مي زنند.
برخي اسپورها به يك دوره خواب با زمان متفاوت احتياج دارند و سپس جوانه مي زنند ( اسپور استراحتي resting spore) . وقتي اسپور جوانه مي زند ابتدا لوله تندش (Germ tube) را توليد مي كند كه توسط ان به داخل گياه ميزبان نفوذ مي كند.
برخي اسپورها به هنگام جوانه زدن انواع ديگري اسپور مانند زئوسپور- بازيديوسپور را توليد مي كنند. هرچه مواد غذايي مثل قندها و اسيدهاي آمينه در سطح گياه بيشتر باشد جوانه زني اسپورها با سرعت بيشتري انجام مي شود.
برخي تركيبات تحريك كننده و برخي بازدارنده جوانه زني هستند. برخي موجودات ميكروسكوپي انتاگونيست (Antagoniste) در خاك مواد سمي ايجاد كرده و مانع از جوانه زني اسپورهاي قارچ ها مي شوند. چنين پديده اي را در خاك قارچ ايستايي (Fungistasis) مي نامند و نوع خاك ها را سركوب گر (supperessive soils) نا مگذاري كرده اند.
لوله تندش پس از جوانه زني اسپورها رشد كرده و به طرف نقاطي از گياه كه امكان نفوذ به داخل گياه وجود دارد حركت مي كند مثل زخم ها- روزنه ها- عدسك ها- عكس العمل هاي تماس- برجستگي هاي كوتيكولي اطراف روزنه ها و … جهت حركت زئوسپورها نيز توسط عوامل متفاوتي تعيين مي شود كه عبارتند از :
-A مواد شيميايي محرك مترشحه از روزنه ها
-Bزخم ها يا منطقه طويل شدن ريشه
رخنه يا نفوذ Penetration
پاتوژن ها از طريق منافذ طبيعي سطح گياه و يا از راه زخم مي توانند وارد گياه شوند. برخي قارچ ها از راه روزنه ها و برخي به روش هاي ديگر وارد گیاه می شوند. باكتري ها از طريق زخم وارد مي شوند و از سطوح سالم نمي توانند عبور كنند. ويروس ها – ويروئيدها – موليكوت ها و باكتري هاي سخت كشت از طريق زخم هايي كه ناقل هاي آن ها ايجاد مي كنند وارد گياه مي گردند. برخي از ويروس ها و ويروئيدها نيز از طريق زخم مي توانند وارد گياه شوند.
روشهاي نفوذ
1- رخنه مستقيم : عادي ترين روش محسوب مي گردد . توسط قارچ ها – نماتودها و گياهان انگل صورت مي گيرد. قارچ ها با ايجاد يك ريسه حبابي شكل ظريف به نام اپرسوريوم Appresorium انجام مي دهند. در نقطه تماس لوله جوانه اي و يا لوله تندش (Germtube) ايجاد مي كنند كه در ريشه و يا برگ نفوذ مي كند.
پاره كردن كوتيكول ممكن است با فشار مكانيكي و يا ترشح انزيم صورت بگيرد. پس از تماس ريسه حبابي شكل با سطح گياه در بيشتر قارچ ها ريسه ظريفي كه ميخ رخنه (Penetration peg) ناميده مي شود. توليد شده، كوتيكول يا ديواره سلولي را سوراخ مي كند و پس از رفتن به داخل سلول قطر ان افزايش يافته مانند ريسه معمولي مي شود. در برخي موارد ريسه نفوذي ( ميخ رخنه ) در زير كوتيكول باقي مانده و در برخي به داخل سلول نفوذ مي كند.
گياهان انگل نيز در محل تماس ريشه خود با گياه توليد اپرسوريوم و ميخ رخنه مي كنند و مثل قارچ ها به داخل گياه ميزبان نفوذ مي كنند. نماتودها با وارد كردن ضربه هاي پي در پي توسط نيش (Stylet ) خود به گياه سطح گياه را سوراخ كرده و فقط نيش خود را وارد مي كنند و يا اينكه تمام بدن كرم وارد گياه مي شود.
2- رخنه از راه زخم ها: همه باكتري ها، ویروئيدها، باكتري هاي سخت كشت ، موليكوت ها مي توانند از طريق زخم هايي كه معمولا” به صورت طبيعي و يا غير طبيعي در گياه ايجاد مي شوند به داخل گياه نفوذ كنند. زخم ها ممكن است در اثر عوامل محيطي مثل باد شكستگي يا سائيدگي ، برخورد ذرات شن ، تگرگ ، يخبندان، تغذيه حيوانات و حشرات ، كرم ها و نماتودها عمليات كشاورزي مانند شخم، وجين ، هرس ، پيوند و نشا، كاري ، حرارت، آتش و …
3- رخنه از راه منافذ طبيعي: از راه روزنه هاي هوايي ( قارچ ها و باكتري ها ) هيداتودها- نكتارتودها و عدسك ها – باكتري ها مستقيم وارد روزنه ها شده و قارچ ها ممكن است در سطح گياه جوانه زده و جوانه وارد روزنه شود. در حفره زير روزنه هيف رشد كرده و يك يا چندين رشته را بوجود مي آورد كه سلول هاي ميزبان را مستقيما” يا با توليد مكينه مورد حمله قرار مي دهد. برخي از طريق روزنه هاي باز و برخي از روزنه هاي بسته نيز مي توانند نفوذ كنند- برخي مثل سفيدك هاي پودري بر روي روزنه هاي باز رشد كرده بدون اينكه وارد آن ها شوند. باكتري ها مي توانند از طريق منافذ هيداتودها كه تراوشات محتوي مواد غذايي دارد وارد شوند ولي قارچ ها كمتر از اين طريق وارد مي شوند. برخي از باکتري ها از طريق نكتارتودها وارد مي شوند. قارچ ها و باكتري ها كمتر از راه عدسك ها وارد مي شوند.
عفونت یا آلودگی، infection
عفونت مرحله ای است که پاتوژن با سلول ها و بافت های حساس گیاه میزبان تماس برقرار کرده و مواد غذایی خود را از آن ها می گیرد. برخی با کشتن سلول های گیاهی از بافت های مرده و برخی از بافت های زنده تغذیه می کنند. در این مرحله مکانیزم های دفاعی گیاه نیز فعال شده و مبارزه ی ژنی پاتوژن و گیاه انجام می شود. توفیق پاتوژن باعث بروزعلائم بیماری (symptoms) در گیاه نظیر تغییر رنگ، بد شکلی و نواحی مرده در میزبان می شود. برخی علائم ممکن است به صورت نهفته(latent) باقی بمانند. علائم ممکن است دائما تغییرکنند. در برخی علائم ممکن است 4-2 روز پس از تلقیح و در برخی 3-2 سال پس از تلقیح بروز کند و در اغلب موارد چند روز تا چند هفته پس از تلقیح بروز می کند.
کمون (incubation)
فاصله ی زمانی بین تلقیح میزبان تا ظهور علائم بیماری را دوره ی کمون یا دوره ی نهفتگی می گویند. طول این دوره به نوع پاتوژن مراحل رشدی گیاه میزبان، حرارت محیط گیاه و… بستگی دارد. در این مرحله پاتوژن ها ترکیبات مختلفی نظیر آنزیم ها، موادسمی و مواد کنترل کننده ی رشد را ترشح می کنند.
استیلا یا پیشروی(invasion)
برخی مثل لکه ی سیاه سیب در زیر کوتیکول رشد می کنند. سفیدک های حقیقی (سطحی) در سطح گیاه رشد می کنند ومکینه ها را به داخل می فرستند. بیشتر قارچ ها به داخل بافت های اندام آلوده از جمله برگ، ساقه یا ریشه پیشروی می نمایند. قارچ هایی که باعث بوته میری یا پژمردگی آوندی می شوند در داخل آوندهای چوبی پیشروی می نمایند. پیشروی باکتری ها در گیاه به طریقه ی بین سلولی است و در نهایت ممکن است با حل شدن دیواره به داخل سلول نیز راه یابند. باکتری های عامل بوته میری و پژمردگی مثل قارچ ها در درون آوندهای چوبی پیشروی می کنند. نماتود ها از طریق بین سلولی و برخی درون سلولی پیشروی می کنند. نماتود ها در بین سلول ها با نیش خود سلول ها را سوراخ کرده و از آن ها تغذیه می کنند. ویروس ها و ویروئیدها، مولیکوت ها و باکتری های سخت کشت آوندی از طریق داخل سلولی و از سلولی به سلول دیگر پیشروی می کنند. ویروس ها و ویروییدها در داخل سلول های زنده، مولیکوت ها در داخل آوند های آبکش و برخی سلول های مجاور آن ها، باکتری های سخت کشت در داخل آوندهای آبکشی و یا چوب پیشروی می کنند. بسیاری از اکورئیدهای ناشی از قارچ ها، باکتری ها، نماتودها، ویروس ها و گیاهان آلی انگل موضعی (local)بوده و ممکن است شامل تنها یک یا تعدادی سلول و یا یک ناحیه ی کوچک باشد. برخی ممکن است به سرعت پیشروی کرده و تمام بافت یااندام را فرا میگیرد. بیماری های مولیکوت ها، باکتری های سخت کشت، ویروس ها و ویروئیدها جنبه ی فراگیر (systemic) دارند. برخی بیماری های قارچی نیز مثل سفیدک های داخلی، سیاهک و زنگ ها نیز پیشروی سیتمیک دارند ولی در بیشتر موارد ریسه های پیر از بین رفته و ریسه های جوان جای آن را می گیرند.
رشد و تکثیر عوامل بیماری زا
در برخی از عوامل بیماری زا مثل گیاهان انگل و قارچ ها عامل بیماری رشد کرده و به گسترش خود در بافت های گیاهی ادامه می دهد که یا منجر به مرگ میزبان و یا توقف پیشروی می گردد, در برخی از قارچ ها ریسه های پر از بین رفته و ریسه های جوان ایجاد شده و به پیشروی به درون بافت های میزبان ادامه می دهند. در قارچ ها اسپورها از طريق شيره گياهي جابجا شده و در نقاط دورتر جوانه زده و با توليد ريسه آلودگي را گسترش مي دهند.
باكتري ها، موليكوت ها، ويروئيدها، نماتودها، پروتوزوآها، از نظر اندازه ثابت و رشد نمي كنند و در نتيجه ی تكثير آن ها عفونت و آلودگي گسترش مي يابد. ويروس ها و ويروئيدها از طريق اوند آبكش و باكتري ها از طريق آوند چوبي مي توانند خود را به بافت هاي سالم رسانده و موجب آلودگي آن شوند. در سلول نيز از طريق پلاسمودسم ها مي توانند از سلولي به سلول ديگر بروند.
توليد مثل: قارچ ها با ايجاد هاگ ((spore تكثير مي شوند. هاگ ها ممكن است در سطح بدن ميزبان توليد شوند مثل قارچ هاي سفيدك پودري و يا اينكه در درون بدن ميزبان توليد شوند كه در اين صورت با مرگ ميزبان و تجزيه بدن ميزبان رها مي شوند.
هاگ ها در اندامی به نام conidioforتوليد مي شوند و به تعداد زياد ايجاد مي گردند. گياهان عالي انگل با توليد بذر تكثير مي شوند و بذر معمولا” در شاخه هاي هوايي توليد مي شود، باکتري ها، موليكوت ها، پروتوزوآ به روش تقسيم دوتايي تكثير مي شوند. سرعت تكثير باكتري ها زياد است ، باكتري ها در درون سلول ها و يا در بين سلول ها تكثير مي شوند، سرعت تكثير باكتري ها ي سخت كشت و موليكوت ها كم است و از طريق زخم و شكاف باكتري ها به بيرون راه مي يابند. ويروسها و ويروئيدها توسط سلول هاي ميزبان تكثير پيدا مي كنند و در ابتدا كند ولي با شروع تكثير به شدت تكثير مي شوند. تكثير نماتودها بوسيله تخم صورت مي گيرد. تخم نماتودها نيز در نزديك سطح بدن ميزبان و يا در سطح بدن ميزبان بوجود مي آيند. نماتودها ي ماده حدود 600-300 تخم مي گذارند كه حدود نصف آن ها به كرم بالغ ماده تبديل مي شود. چرخه زندگي نماتود ممكن است 3تا 4 هفته طول بكشد. نماتودها ممكن است در هر سال 12-2 نسل داشته باشند.
انتشار پاتوژن ها
1-انتشار فعال،
برخي پاتوژن ها مثل نماتودها ،زئوسپورها ، قارچ ها و باكتري ها قدرت و توانايي جابجا شدن را دارند. ريسه هاي قارچ ها نيز مي توانند از بافتي به بافت ديگر و يا از طريق ريسه ها در درون خاك به ريشه هاي مجاور منتقل شوند. اسپور برخي قارچ ها در موقع رسيدن هاگدان ( اسپورانژ) به بيرون پرتاب شده و مسافتي را طي مي كنند ( حدود 2 سانتي متر). بذر برخي گياهان انگل نيز به شدت به بيرون پرتاب شده و حركت قوسي شكل را طي مي كنند.
2-انتشار غیر فعال
باد:
اسپور قارچ ها و بذر گياهان انگل توسط جريان هوا به فواصل مختلف منتقل مي شوند، برخي ممكن است در حين حركت به سطوح مرطوب ( شاخه و برگ) بچسبند و برخي ديگر هنگام توقف جريان هوا و برخي توسط باران پايين آمده و به سطوح گياه يا خاك بچسبند .
انتشار ساير پاتوژن ها غير مستقيم توسط جريان هوا صورت مي گيرد مثلا” باكتري عامل سوختگي آتشك سيب و گلابي رشته هاي ظريف خشك شده (اسکلروت) توليد مي كند كه حاوي باكتري است و مي توانند توسط باد جابجا شود.
باکتری ها و نماتودهای خاک ممکن است همراه با گرد وخاک درهوا بخش شوند. باد باحمل قطرات باران حاوی میکروب با قطراتی که به سطح گیاه و خاک برخورد می کنند را به مسافتی دورتر منتقل کند. انتقال حشرات ناقل نیز می تواند توسط باد صورت بگیرد. باد از طرف دیگر باعث به هم خوردن شاخه های درختان مجاور شده و در اثر مالیده شدن شاخه ها به یکدیگر باکتری ها، قارچ ها و برخی ویروس ها و ویروئیدها و نماتودهای گیاه بیمار به گیاهان سالم منتقل می شوند.
انتشار توسط آب
آب به سه صورت در انتشارپاتوژن نقش دارد:
1-باکتری ها، نماتودها، اسپورها، قطعات ریسه و اسکروت قارچ ها مستقیما توسط آب باران شسته شده و انتقال می یابند.
2-باکتری ها و اسبورها در درون تراوشاتی هستند که از سطح گیاه ترشح می شوند و این ترشحات می تواند توسط آب و یا باران شسته شده و وارد خاک شود.
3-اسبور قارچ ها و باکتری های موجود در هوا توسط آب باران شسته شده و وارد خاک و یا به سطح گیاه منتقل می شوند.
آب نسبت به باد مسافت کمتری پاتوژن ها را حمل می کند ولی از این نظر که سطوح را مرطوب می کند راندمان آلودگی بیشتری دارد.
انتشار توسط حشرات، کنه ها، نماتودها و ناقلان دیگر
برخی جانوران مثل حشرات، شته ها، زنجره ها، ناقل پاتوژن ها هستند، مثل شته ها و زنجره ها ناقل ویروس ها هستند، زنجره ها ناقل اصلی مولیکوت ها و باکتری های سخت کشت آوندی هستند. حشرات ناقل برخی قارچ ها، باکتری های پاتوژن مثل عامل بیماری نارون هلندی و بوته میری کدوییان هستند. برخی از پاتوژن ها با حرکت حشرات درسطح گیاه، پاتوِژن ها (قارچ ها، باکتری ها) به بدن حشرات چسبیده و منتقل می شوند. مثل بوسیدگی های نرم باکتریایی، آنتراکنوزها، ارگوت و…کنه ها و نماتودها نیز می توانند به عنوان ناقل ویروس ها و یا به صورت سطحی به اسبور قارچ ها و باکتری هابچسبند و آن ها را منتقل کنند. تمام حیوانات کوچک نیز با چسباندن اسبور قارچ ها، باکتری ها، برای گیاهان عامل انگل، نماتودها و برخی ویروس ها و ویروئیدها به خود آن ها را منتقل می کنند.
برخی پاتوِژن های گیاهی نیز مثل زیوسبور قارچ ها یا گیاهان نیز می توانند عوامل بیماری زا را منتقل کنند و یا با رشد خود و ایجاد بلی بین دو گیاه عامل بیماری را انتقال دهند مثل سس.
انتشار توسط انسان ها
انسان به روش های مختلفی عوامل بیماری را انتشار می دهد مثل:
دست زدن به گیاهان آلوده و سپس گیاهان سالم، با استفاده از ابزارها مثل قیچی هرس مانند انتقال عامل سوختگی آتشک گلابی، با انتقال خاک آلوده که به پا یا ابزار و وسایل، نشاءها، بذرها، قلمه ها و…چسبیده از یک نقطه به نقطه دیگر، با مسافرت و انتقال مواد غدایی آلوده به پاتوِژن های گیاهی، مثل انتقال بیماری نارون هلندی، زنگ کاج سفید، انگور فرنگی. مثل انتقال باکتری عامل شانکر مرکبات به آمریکا. انتقال سفیدک های دروغی و حقیقی مو به اروپا.
زمستان گذرانی و تابستان گذرانی پاتوژن ها
برخی گیاهان ممکن است در فصل زمستان و تابستان (گرم و خشک)از بین بروند و یا خشک شوند، بنابراین پاتوژن ها بایستی بتوانند به صورتی زنده بمانند که بتوانند ایجادبیماری کنند. به همین علت در رابطه با پاتوژن ها مکانیسم های متفاوتی برای تابستان گذرانی و زمستان گذرانی وجود دارد که موجب از بین رفتن آن ها نشود.
در قارچ ها این عمل در روی بدن گیاهان پایا به صورت ریسه و یا اسپوردر بافت آلوده مثل شانکرها در سطح و یا نزدیک به سطح و یا پوشش جوانه ها زمستان گذرانی می کنند. در رابطه با برگ ها نیز به صورت ریسه و یا اسپور در برگ های به زمین ریخته و یا در فلس جوانه ها زمستان گذرانی می کنند.
در گیاهان یک ساله نیز به صورت ریسه و یا اسپور استراحتی و یا اسکلروت در بقایای گیاهی در خاک و یادر بذرها، غده ها و…سپری می کنند.
برخی از قارچ ها خاکزی و یا ساکن خاک (inhabitionSoil ) هستند و می توانند مدتی را در خاک به صورت گند رویی (ساپروفیتی ) زندگی کنند. مثل phytium ،rhyzoctonia fusarium-برخی نیز خاک گذرا یا غیر ساکن درخاک هستند. ( transients soil ) و به مدت کمی می توانند در خاک زندگی کنند.
برخی از قارچ ها به گیاهان پایای اهلی و وحشی و گیاهان یک ساله حمله کرده و در هر فصل از گیاهان پایا به گیاهان یک ساله منتقل می شوند مثلا در زمستان روی گیاه پایا و در بهار به گیاه یک ساله منتقل می شوند.
باکتری ها نیز مثل قارچ ها در بخش هایی از گیاه مثل بذر، غده، و یا بقایای گیاهی آلوده و برخی نیز در خاک به صورت باکتری زندگی می کنند. اگر باکتری ها به تعداد کم در خاک وجود داشته باشند موقعیت چندانی برای زنده ماندن ندارند اما زمانی که توده های آن ها در داخل مواد لعابی و پلی ساکاریدی خشک و سخت باشند موفقیت زیادی برای زنده ماندن دارند .
برخی باکتری ها در داخل بدن حشرات ناقل خود زمستان گذرانی می کنند. ویروس ها، ویروئیدها، مولیکوت ها، باکتری های سخت کشت و پرو توزوآها فقط در بافت گیاهی زنده قادر به زیستن هستند. در شاخه ها و ریشه های گیاهان پایا یا ریشه ی گیاهان پایایی که فقط ریشه در فصل سخت زنده می ماند یا در اندام های تکثیر غیر جنسی مثل غده ها و یا بذرو…
برخی ویروس ها در بدن حشرات ناقل و برخی ویروس ها و ویروئیدها از ابزار آلوده، برای زمستان گذرانی سود می برند.
نماتودها در زمستان و یا در تابستان به صورت تخم یا به شکل تخم و نماتود بالغ در ریشه و بقایای گیاهی وجود دارند.
برخی نماتودها مراحل لاروی و بالغ تولید می کنند که به صورت خواب (dormant) در بذرها یا پیازها و…زنده می مانند. گیاهان عالی انگل بذر تولید می کنند و یا اندامهای غیر جنسی که در خاک قادر به بیماری زایی هستند.
ارتباط دوره های بیماری و اپیدمی ها:
برخی پاتوژن های یک چرخه ای هستند (monocyclic) پاتوژن هایی هستند که یک چرخه و یا قسمتی از یک چرخه زندگی خود را در طول یک سال طی می کنند. مثل سیاهک ها که اسپور های خود را در اواخر فصل تولید می کند .
در این حالت فقط مایه تلقیح اولیه و تنها مایه تلقیح موجود در سال بعد به حساب می آید. بعضی از زنگ ها نیز که نیاز به دو میزبان و حداقل یک سال وقت برای تکمیل چرخه خود دارند جزء این گروه تقسیم بندی می شوند.
مقدار اسپور تولید شده در پایان فصل بیشتر از مقدار اولیه موجود است. بنابر این در پاتوژن های یک چرخه ای سال به سال بر مقدار مایه تلقیح افزوده می شود.
پاتوژن های پلی سیکلیک polycyclic
در طول فصل رویش بیش از یک بار تولید مثل می کنند. این پاتوژن ها در طول یک سال می توانند چند چرخه را تکرار کنند(20-30 چرخه) ویا هرچرخه مقدار مایه تلقیح چند برابر می شود توسط هوا یا حشرات منتقل می شوند این بیماری ها اپیدمیهای گسترده ای دارند مثل سفیدک های دروغی ، سوختگی های شاخه و برگ سیب زمینی،سفیدک های پودری، بلایت، لکه برگی ها و زنگ های غلات.
در چرخه های قارچی معمولا مایه تلقیح اولیه را اسپورهای جنسی(کامل) و در قارچ های ناقص (فاقد چرخه جنسی) اسکلروت ها و یا اسکلروت کاذب (pseudo scleotia) و یا ریسه مایه تلقیح اولیه را تشکیل می دهند. مایه تلقیح ثانویه را اسپورهای غیر جنسی تشکیل می دهند که قادرند عفونت های ثانویه را ایجاد نمایند.
چرخه های چند ساله یا polyetic
بسیاری از بیماری ها مثل پژمردگی های آوندی قارچی، زردی های مولیکوتی و آلودگی های ویروسی پاتوژن نمی تواند چرخه زندگی خود را در یک سال طی کنند و برای طی چرخه چندین سال طول می کشد. بیماری نارون هلندی، زوال گلابی و تریستیزای مرکبات از این جمله هستند.
یک چرخه ای بودن، چند چرخه ای بودن و یا چند ساله بودن چرخه پاتوژن از نظر اپیدمی یا گسترش بیماری اهمیت زیادی دارد. و معمولا در چند چرخه ای اپیدمی بیشتر از یک چرخه ای و در یک چرخه ای بیشتر از چند ساله بودن چرخه زندگی صورت میگیرد.

فصل سوم
چگونگی حمله پاتوژن ها به گیاهان
سد هایی که پاتوژن ها بایستی از آن عبور کنند:
موم و ترشحات مربوط به ان
کوتیکول و کوتین
دیواره سلولی، سلولز، ترکیبات پکتیکی و….
ترشحاتی که در اثر مکانیسم های دفاعی گیاه ساخته می شوند.
توان استفاده از ترکیبات درون سیتوپلاسم گیاه.
توانایی تخریب دیواره سلولی و ورود به سلول های دیگر.
روش های حمله پاتوژن ها:
استفاده از نیروهای مکانیکی:
این حالت توسط برخی از قارچ ها، گیاهان انگل و نماتدها صورت می گیرد. قارچ ها و گیاهان انگل با ترشح مواد چسبناک به سطح گیاه می چسبند و سپس تولید ریسه قطور می کنند به نام اپرسوریوم که سطح تماس را افزایش می دهد و بهتر می تواند به گیاه بچسبد. سپس از اپرسوریوم یک ریسه باریک نخ مانند به نام میخ رخنه به وجود می آید که دیواره را سوراخ کرده و وارد سیتوپلاسم می شود، ترشح آنزیم نیز برای نرم کردن دیواره صورت می گیرد. پس از ورود، ریسه حالت طبیعی خود را پیدا کرده و با ترشح آنزیم بیشتر دیواره های بعدی سلول ها را سوراخ و وارد آن ها می شود.
نماتد ها با استفاده از نیش (stylet) خود و وارد کردن ضرباتی بر گیاه ان را سوراخ کرده و وارد سلول ها می شوند. پس از ورود با ترشح آنزیم به سایر سلول ها نیز نفوذ می کنند.
سلاح های شیمیایی پاتوژن ها
آنزیم ها، موادسمی، مواد کنترل کننده ی رشد و پلی ساکاریدها از جمله سلاح های شیمیایی پاتوژن ها هستند. در پوسیدگی ها آنزیم ها اهمیت بیشتری دارند. در بیماری گال طوقه (crown gal) مواد کنترل کننده ی رشد اهمیت بیشتری دارند.
در بیماری بلاست هلمینتوسپور(Helmintosporium ) چاودار رقم ویکتوریا بیماری بیشتر نتیجه ی مواد سمی است که پاتوژن ترشح می کند. آنزیم ها موجب هضم ترکیبات دیواره ی سلولی، هضم ترکیبات غذایی مورد نیاز برای باکتری ها و ایجاد تغییر در نفوذ پذیری و عمل غشاء ها می شوند. تنظیم کننده های رشد باعث اثر بر تکثیر سلول ها، و بزرگ شدن آن ها نقش دارند. پلی ساکاریدها در بیماری های آوندی و در انتقال آب در گیاه نقش بسزایی دارند.
در رابطه با آنزیم ها هیچگونه آنزیمی تا کنون برای تجزیه موم توسط پاتوژن ها به وجود نیامده است، برخی قارچ ها و حداقل یک نوع باکتری به نام treptomyces scabies ، آنزیم (cutinase) ترشح می کند که کوتین را تجزیه می نماید. موادپکتینی توسط آنزیم های پکتینار یا پکتولیتیک تجزیه می شوند. سلولاز c1 با چسبیدن به سلولوز طبیعی باعث جداشدن پیوندهای عرضی بین زنجیره هامی شود. سلولاز انرا به زنجیره های کوتاه تر تبدیل می کند. سلولاز c زنجیره های کوتاه تر را به سلوبیوز تبدیل می کند.
سلوپیوز نیز توسط –β گلوکوزیداز به گلوکوز تبدیل می شود.
در برخی قارچ های بیماری زای گیاهی، باکتری ها و …. همچنین گیاهان عالی انگل نیز آنزیم های تجزیه کننده ی سلولوز وجود دارد. قارچ های گندرو عامل تجزیه ی بیشتر مواد سلولزی در طبیعت هستند.
آنزیم های تجزیه کننده ی سلولز موجب نرمی بافت ها و نفوذ پذیری بیشتر آن ها به پاتوژن ها می شود. همچنین درتولید قندهای ساده برای مصرف باکتری ها و یا تولید ملکول های درشت از سلولز و ورود به آوندها باعث ممانعت از حرکات آوندی می شوند.
همی سلولزها از مولکول های متفاوتی به صورت پلی مر تشکیل شده اند و در ساختارشان، مانوز، گزیلوز و آرابینوزها وجود دارند.
آنزیم های ویژه ی همی سلولزها، گزیلانازها، گالاکتانازها، گلوکانازها و آراببنازها و مانازها هستند. توانایی تولید این آنزیم ها توسط قارچ ها مشخص نیست.
لیگنین ها:
حدود 500 گونه از گروه بازیدیومیست ها قادر به تجزیه ی چوب هستند، بیشتر لیگنین ها توسط قارچ های پوسیدگی سفید تجزیه می شود. آنزیم های تجزیه کننده لیگنین یا چوب، لیگنینازها هستند.
مواد درونی سلول های گیاهی :
شامل پروتئین ها که تمام پاتوژن ها قادر به هضم آن ها توسط پروتئینازها هستند، نشاسته از دو بخش آمیلوز و آمیلوپکتین تشکیل شده که توسط آمیلاز قابل تجزیه هست و بیشتر پاتوژن ها ان را دارند. چربی ها در بیشتر قارچ ها و باکتری ها قابل تجزیه می باشد، لیپازها موجب تبدیل چربی ها به اسید های چرب و گلسیرول می شوند، اسیدهای چرب مستقیما توسط پاتوژن ها مصرف می شوند.
زهرهای میکروبی در بیماری های گیاهی:
زهرها یا (Toxines) موجب اختلالاتی در متابولیسم گیاهان و سلول ها می شوند. برخی از سموم عمومی هستند و روی پروتوپلاسم گیاهان مختلف اثر می کنند و برخی اختصاصی بوده و روی ارقام مشخص اثر می کنند. قارچ ها و باکتری ها می توانند مواد سمی را هم در درون پیکر گیاه و هم در محیط کشت تولید کنند. برخی سموم ناپایدارند و به سرعت از بین می روند و برخی نسبتا پایدار هستند، از نظر شدت عمل نیز برخی ممکن است به مقدار کم باعث اثرات سوء بسیاری شوند.
برخی از سموم غیر اختصاصی عمل می کنند یعنی باعث افزایش بیماری می شوند و برای ایجاد بیماری لازم و ضروری نیستند. برخی از زهرها مثل تابتوکسین tabtoxin، فازئولوتوکسین Phasoolotoxin سیستم انتقال سلولی مخصوصا k+,H+ را مختل می کنند، برخی مثل سرکوسپورین (Cercosporin ) عامل حساس کننده ی نوری نامیده می شوند و موجب پراکسیداسیون چربی های غشاء می شوند.
تابتوکسین ها درباکتری PV.tabai و Pseudomonas syringa عامل سوختگی آتشین توتون تولید می شود. سایر نژادها به لوبیا، سویا، یولاف، ذرت و قهوه حمله می کنند، لکه های نکروتیک بر روی برگ ها ایجاد می کنند که هر یک دارای هاله ی زرد رنگی در اطرافش می باشد. تابتوکسین یک دی پپتید مرکب از اسید آمینه ی ترئونین و تابتوکسینین است، تابتوکسینین در سلول تجزیه شده و تابتوکسین آزاد شده که موجب تجمع آمونیاک در طی تنفس نوری شده و مانع فتوسنتز شده، کلروز و نهایتا نکروز به وجود می آید.
Pseudomonas syringae

ترئونین + تابتوکسینین (تابتوکسینین +ترئونین)تابتوکسین
Pv.tabaci

نکروز کلروز ممانعت از فتوسنتز تجمع آمونیاک در طی تنفس نوری
فازئولوتوکسین توسط باکتری
P.v phaseolicala و Pseudomonas syringaeترشح شده و موجب سوختگی هاله (Haloblight) لوبیا و سایر بقولات می شود. علائم کلروتیک موضعی و سیستمیک در گیاه ناشی از باکتری و هم ناشی از تیمار زهر به وجود می آیند. توقف رشد انتهایی و تجمع اسید آمینه ی اورنی تین صورت می گیرد. فازئولوتوکسین یک تری پپتید متشکل از اسید آمینه ی اورنی تین – آلانین و آرژینین است که یک گروه از سولفامیل نیز دارد. این زهر با چسبیدن به جایگاه فعال آنزیم کارباموئیل ترانسفراز مانع از فعالیت ان می شود. در نتیجه تجمع اورنی تین و کمبود آرژنین به وجود می آید.
Pseudomonas syringae

(گروه سولفامیل+آرژنین+آلانین+اورنی تین) فازئولوتوکسین
Pv phaseolicala

آرژنینی سیترولین (-) اورنی تین

تنتوکسین توسط قارچAlternaria tenuis ترشح می شود که عامل زردی (کلروز) گیاهچه ها در بسیاری از گیاهان است. یک تترا پپتید حلقوی است و در انتقال انرژی به کلروپلاست اختلال ایجاد کرده و از انتقال انرژی جلوگیری می کند.
مواد تنظیم کننده ی رشد در بیماری های گیاهی:
هورمونها: شامل، اکسین ها، جیبرلین ها، سیتوکینین ها
بازدارنده های رشد شامل اتیلن و آبسزین
از طریق تنظیم کننده های رشد گیاهان، پاتوژن ها به سه صورت روی گیاهان اثر دارند:
1.مواد تنظیم کننده ی رشد بیشتری از انچه در گیاه ساخته میشود می سازند
2.مواد تنظیم کننده ی جدیدی بجز انچه در گیاه وجود دارد می سازد
3.موادی می سازند که مقدار مواد تنظیم کننده ی رشد گیاه را کم یا زیاد می کند.
اکسین ها
در بافت های جوان ساخته شده و به سمت بافت های مسن حرکت میکند. معروف ترین آن ها IAA یا ایندول استیک اسید است و توسط اکسین اکسیداز تجزیه می شود.
اکسین در طویل شدن, تمایز سلول ها، در تبدیل سلول ها به یکدیگر، نفوذپذیری غشای پلاسمایی، افزایش سرعت تنفس، افزایش سنتز mRNA و پروتئین ها نقش دارد.
اکسین در گیاهان مبتلا به قارچ، باکتری، ویروس، مولیکوت و نماتود افزایش پیدا می کند. قارچ های عامل ریشه گرزی (plasmodiophora brassicae) سفیدک داخلی سیب زمینی (phytophtora infestanse) سیاهک ذرت (ustilago maydis) زنگ سیب و سروکوهی (gymnosporangium juniperi-virjiniana) …………..اوندی موز (fusarium opysporum-f-cubanse) نماتد مولد غده ی ریشه (melordjyne spp) هم در میزبان باعث افزایش ساخت IAA میشوند. و هم خود پاتوژن ها ان را تولید می کنند. افزایش مقدار IAA در گیاه ممکن است به علت ممانعت توسط پاتوژن از فعالیت اکسین اکسیداز باشد ( سیاهک ذرت و زنگ ساقه ی گندم) افزایش IAA مانع از چوبی شدن بافت ها می شود به همین دلیل پاتوژن بهتر می تواند نفوذ کند. افزایش تنفس، افزایش نفوذپذیری و…تحت تاثیر اکسین رخ می دهد.
جیبرلین ها
از قارچ Gibrella fujicoroi برای اولین بار بوجود آمده است که باعث بیماری باکانه ی برنج شد که در نتیجه ی ان بوته ها ی برنج غیر عادی بلند شده بودند. موادی مثل ویتامین E هلمانتوسپورولHelmantosporole نیز فعالیت مشابه جیبرلین دارند. اثر شدید در افزایش رشد، افزایش ارتفاع گیاه مخصوصا در گیاهان پاکوتاه می شوند. گلدهی، بلند شدن ریشه و بزرگ شدن میوه از اثرات جیبرلین هاست.
بین جیبرلین و IAA اثرات متقابل سینرژیستی وجود دارد و جیبرلین ها برخی ژن های خاموش را بیدار می کنند.
در بیماری باکانه یا نشاء احمق برنج گیاه بسرعت رشد کرده و بلندتر از گیاهچه های سالم می شود. الودگی مولیکوتی ذرت که منجر به کوتولگی میشود و الودگی ویروسی توتون با استفاده از ژیبرلین ها از بین می رود.
ممانعت ویروس زردی البالو از رشد جوانه های جانبی گیلاس و ویروس پیچیدگی برگ توتون نیز با استفاده از ژیبرلین ها درمان میشود. البته با درمان ژیبرلین ها پاتوژن ها از بین نمی روند و پس از مدتی علائم بیماری مجددا بروز می کند.
سيتوكينين ها
بطوركلي سيتوكينين ها موجب رشدسلول ها و تشكيل بافت هاي گياه، جلوگيري از تجزيه پروتئين ها واسيدهاي آمينه، ممانعت از پيرشدن گياه، تنظيم مسير حركت اسيدهاي آمينه و مواد غذايي به طرف خاصي كه سيتوكينين بيشتراست مي شوند.
در گياه سبز يا اندام هاي سبز گياه، در بذرها و جريان شيره ي گياهي سيتوكينين ها وجود دارند. اولين تركيبي كه خاصيت سيتوكينين داشت ماده اي به نام كينتين بود كه از حرارت دادن DNA ي اسپرم نوعي شاه ماهي بدست آمد، این ترکیب در گياهان به صورت طبيعي يافت نمي شود.
در گياهان سيتوكينين هايي تحت عنوان زآتين، ايزو پنتينيل آدنين (IPA) و….وجود دارند. سيتوكينين ها در خاموش كردن برخي ژن ها و در روشن كردن ژن هاي ديگر دخالت دارند.
اتيلن CH2CH2
اين تركيبات موجب زرد شدن رنگ برگ ها، ريزش برگ ها، رسيدن ميوه، لوله شدن برگ ها به سمت پشت برگ (Epinasty)، تحريك ريشه هاي جانبي، نفوذ پذيري غشاهاي سلولي، تشكيل فيتو الكسين در برخي از بافت ها، تحريك سنتز يا فعاليت انزيم ها يي كه در مقاومت گياه به آلودگي نقش دارند و…مي شوند. اتيلن توسط چندين قارچ و باكتري بيماريزاي گياهي توليد مي شود .
در ميوه ي موزآلوده به باكتري Pseudomonas solanocearium ميزان اتيلن با زرد شدن ميوه ارتباط دارد و ميوه سالم فاقد اتيلن است .
در پژمردگي و بوته ميري آوندي اتيلن عاملي براي خميدگي و ريزش برگ ها مي باشد .
آبسيزيك اسيد (ABA)
اعمالي نظير: شروع دوره ي خواب، ممانعت از جوانه زني بذر، ممانعت از رشد، انسداد روزنه هاي هوايي و تحريك جوانه زني اسپور قارچ ها به آبسيزيك اسيد نسبت داده شده است .
در بيماري موزاييك توتون و تنباكو، پژمردگي ورتیسيليومي قارچي كه عامل ويروسي دارند ، مقدار ABA بيشتر از حالت طبيعي ساخته مي شود.
پلي ساكاريد ها احتمالا در بيماري هاي بوته ميري تقش دارند كه توسط پاتوژن ها در آوندهاي چوبي رها شده وموجبات انسداد مكانيكي آوندهاي چوبي را فراهم می کنند.
اثر پاتوژن ها بر فعالیت های فیزیولوژیکی گیاه
1)اثر بر فتوسنتز
2)اثر بر انتقال آب و مواد غذایی در گیاه میزبان
3)اختلال در حرکت آب و مواد معدنی به طرف بالا
4)اثر پاتوژن بر تبخیر
5)اختلال در انتقال مواد آلی در آوند های آبکش
6)اثر پاتوژن بر تنفس گیاه میزبان
7)اثر پاتوژن بر نفوذ پذیری غشاهای سلولی
8)اثر پاتوژن بر نسخه برداری و ترجمه ژن ها
اثر بر فتوسنتز :
علائمی نظیر کلروز, نواحی بافت مرده و یا نکروز, کاهش مواد حاصل از فتو سنتز, نقصان رشد و کاهش تولید میوه, ریزش برگ ها و آلودگی قسمت هایی از برگ در بیماری سوختگی های برگ (بلایت), کاهش مقدار کلروفیل در اکثر بیماری های قارچی و باکتریایی در فتوسنتزگیاه اثر مستقیم دارد.
ترشح سموم نیز ممکن است غیر مستقیم منجر به کاهش فتوسنتز شود. بسته شدن روزنه ها در اثر آلودگی به پاتوژن های آوندی و…..مقدار فتوسنتزکل گیاه را به حدود 4/1 حالت عادی خود می رساند .
اثر بر انتقال آب و مواد غذایی در گیاه میزبان:
برخی ازپاتوژن ها با اثر بر روی ریشه موجب کاهش جذب آب و مواد معدنی از ریشه می شوند, برخی با رشد در آوند های چوبی باعث کم شدن در انتقال آب در آوند ها می شوند و برخی با تاثیر بر روزنه ها و برگ ها باعث تشدید تبخیر و اتلاف آب می گردند. قارچ ها, باکتری ها, و نماتود ها ممکن است به ریشه آسیب وارد کنند. برخی از تشکیل ریشه های مویین یا تارهای کشنده جلوگیری می کنند .برخی ممکن است در اثر پیکره پاتوژن, ترشحات پاتوژن و یا واکنش گیاه در برابر پاتوژن موجب بسته شدن اوندها گردند .
باکتری گال طوقه (Agrobacterium tumifacience) و قارچ ریشه گرزی (Plasmodiophora brasica) یا نماتود گره ریشه (Meloidogyne) باعث تشکیل غده هایی در ریشه و یا ساقه می شوند و این غده ها با فشاروارد کردن بر آوند های چوبی آن ها را مسدود می کنند.
پاتوژن ها می توانند با حضور فیزیکی خود به صورت ریسه, اسپور و یا سلول باکتری و تولید مولکول های بزرگ پلی ساکاریدی از حرکت اب در آوندها جلوگیری می کنند .
تولید تیلوز نیز در پاسخ به پاتوژن توسط سلول های میزبان موجب مسدود شدن آوند های چوبی می شود .
اثر پاتوژن بر تبخیر:
پاتوژن ها یی که به برگ ها آسیب وارد می کنند موجب افزایش تبخیر می گردند زیرا در این عمل بخشی از کوتیکول از بین می رود. ازدیاد نفوذ پذیری و اختلال در عمل روزنه ها نیز موجب افزایش شدت تبخیر می شود. زنگ ها ,سفیدک ها ,و لکه ی سیاه سیب اپیدرم و کوتیکول را از بین می برند.
اختلال در انتقال مواد آلی در آوند های آبکش:
پاتوژن ها ممکن است در سه مرحله یعنی ورود مواد به آوند های آبکش در برگ , انتقال مواد در آوند های ابکش و خروج مواد از آوندهای آبکش اختلال ایجاد نمایند .آلودگی بافت فتوسنتز کننده ,افزایش شدت تنفس ,افزایش مقدار نشاسته در بافت عفونت یافته ,نکروزه شدن آوندهای آبکش و…….
افزایش نشاسته ممکن است ناشی از عدم انتقال ترکیبات قندی ویا عدم فعالیت آنزیم های تجزیه کننده ی نشاسته در اثر آلودگی ویروسی باشد .
اثر پاتوژن بر تنفس گیاه میزبان:پاتوژن ها موجب افزایش سرعت تنفس در گیاه آلوده می شود در گیاهان حساس و مقاوم با آلوده شدن ,شدت تنفس افزایش می یابد ,در گیاهان حساس به تدریج افزایش می یابد ومدت زمان زیادی در حد بالا نگه داشته می شود وپس از ان کاهش می یابد .در گیاهان مقاوم شدت تنفس به شدت افزایش یافته و پس از مدتی زمان کمتری به حالت اولیه خود بر می گردد به علت اینکه واکنش دفاعی در گیاه به راه می افتد .با افزایش تنفس ترکیبات فنلی در گیاه با شدت بیشتری ساخته میشوند که جنبه دفاعی دارند .
اثر پاتوژن بر نفوذ پذیری غشاهای سلولی:
در اثر آلودگی پاتوژن زهرها وآنزیم ها ترشح شده که بر نفوذ پذیری غشاهای سلولی اثر می کنند ودر غلظت الکترولیت های اطراف غشا اثر کنند ویا غیر مستقیم از طریق اثر بر اندامک ها واکنش های داخل سلولی و سپس بر غشا اثر نمایند .ممکن است پاتوژن ها با اثر کردن بر ATPase,آنزیم غشایی که در انتقال HوK نقش دارد ویا با اختلال در کار پروتئین های غشا واثر برساختار غشا ,تخریب پروتئین وچربیها در کار غشا اختلال ایجاد نمایند .
اثر پاتوژن بر نسخه برداری و ترجمه ژن ها:
اثرپاتوژن بر نسخه برداری ممکن است از طریق:
1) تغییر ترکیب ساختمانی ویا عملی شبکه کروماتین صورت گیرد .
2)اثر بر روی آنزیم های موثر در نسخه برداری ,تخریب RNAپلیمرازو….
3)اثر برروی RNAنوکلئازها ویا تولید آن ها صورت بگیرد که در نتیجهRNAرا تخریب می کنند.
4)باعث افزایش مقدار RNAدر گیاهان مقاوم به پاتوژن بشود.
اثر برترجمه ژن ها:
در نتیجه آلودگی ها آنزیم های تنفسی واکسیداسیون تر کیبات فنلی افزایش پیدا میکند مخصوصا در گیاهان مقاوم .در این گیاهان با استفاده از بازدارنده های ساخت پروتئین قبل از آلودگی موجب کاهش مقاومت نسبت به بیماری میشوند.

فصل چهارم
( دفاع گیاهان )

چگونگی دفاع گیاهان در برابر پاتوژن ها:
1- دفاع ساختمانی:
2- مانع از ورود عوامل بیماری زا و انتشار ان می شوند.
2-دفاع بیوشیمیایی:
تولید سم و شرایطی که منجر به نابودی یا توقف رشد پاتوژن ها می شود.
دفاع ساختمانی شامل:
1-ساختارهای دفاعی از پیش موجود:
مواد مومی ،کوتیکول، ویژگیهای ساختاری دیواره های سلولی بشره ، محل و شکل روزنه ها، عدسکها و وجود بافت های با دیواره ضخیم موم های سطح میوه وبرگ پوشش ضد اب ایجاد کرده ومانع از جوانه زنی هاگ قارچ وتقسیم سلولی باکتری میشوند.یک لایه متراکم کرک نیز میتواند جلو نفوذ ورشد پاتوژن ها رابگیرد. همچنین کوتیکول ضخیم مقاومت گیاه را در برابر پاتوژن زیاد میکند.برخی پاتوژن ها فقط از طریق روزنه های بازمیتوانند وارد سلول ها شوند. برخی از روزنه های
بسته نیز میتوانند نفوذ کنند. برخی گیاهان روزنه هایشان را در اواخر روز باز می کنند (برخی ارقام گندم).
اینها درمقابل زنگ گندم مقاوم هستند. زیرا زنگ گندم فقط از طریق روزنه های باز نفوذ می کند و صبح که رطوبت شبنم وجود دارد می تواند جوانه بزند ولی در عصر که رطوبت وجود ندارد جوانه زنی هم انجام نمی گیرد. وجود دسته جات آوندی و سلول های اسکلرانشیم متصل به یکدیگر در ساقه بسیاری از غلات آوندهای چوب و سلول های اسکلرانشیم ،رگبرگ ها جلوی پیشرفت عوامل بیماری زا را می گیرند.
2)ساختارهای دفاعی که پس از عبور پاتوژن از ساختارهای دفاعی از پیش ساخته بوجود می آیند شامل:
الف- ساختارهای دفاعی بافتی
ب-ساختارهای دفاعی سلولی
ج-ساختارهای دفاعی سیتوپلاسمی
د-ساختارهای واکنشی نکروزه یا واکنش دفاعی فوق حساس
ساختارهای دفاعی بافتی به روش های متفاوت زیر تشکیل می شود:
تشکیل لایه های چوب پنبه ای:
آلودگی ناشی از قارچ ها، باکتری ها و برخی ویروس ها و نماتدها، گیاهان را به تشکیل لایه ای از سلول های چوب پنبه ای دورتر از ناحیه آلوده تحریک می کند. تحریک ظاهرا در نتیجه واکنش سلول های میزبان به مواد مترشحه از پاتوژن است.
لایه چوب پنبه ای مانع از پیشرفت بیشتر پاتوژن شده و جلوی نفوذ ترکیبات شیمیایی مترشحه از پاتوژن را می گیرد.
تشکیل لایه های ریزشی:
در برگ های جوان و فعال درختان میوه در اطراف نقطه آلوده حلقه ای از سلول ها تشکیل می شود سپس تیغه های بین سلولی حل شده و ناحیه مرکزی از سایر قسمت ها جدا می شود و بتدریج می ریزد و پاتوژن را نیز با خود دفع می کند.
تشکیل تایلوزTylose
تایلوز در آوندهای چوبی بیشتر گیاهان تحت تاثیر شرایط تنش و به هنگام آلودگی توسط بیشتر پاتوژن ها ایجاد می گردند.
تایلوزها در اثر رشد زیاده از حد پروتوپلاست سلول های پارانشیم مجاور آوندهای چوبی بوجود می آیند و از طریق منافذ جانبی آوندهای چوبی رشد می کنند. تایلوز ها دارای دیواره سلولی هستند و افزایش حجم و تعداد آن ها ممکن است موجب بسته شدن کامل آوند شود.
ارقامی که توانایی تشکیل تایلوز را دارند در برابر پاتوژن تا حدودی مقاوم هستند. و ارقامی که توانایی تشکیل تایلوز را ندارند حساس هستند.
رسوب مواد صمغی:
برخی از گیاهان در اطراف نواحی زخمی تولید صمغ می کنند (گیاهان دارای میوه ی هسته دار) صمغ با تشکیل سریع و رسوب در فضاهای بین سلولی و داخل سلول های احاطه کننده نقطه آلوده جلوی پیشرفت پاتوژن را گرفته و انرا محبوس و از دسترسی ان به مواد غذایی جلوگیری می کند.
ساختارهای دفاعی سلولی
تغییرات مورفولوژیک در دیواره سلولی سلول های مورد هجوم پاتوژن ها را شامل می شود و شامل:
لایه خارجی دیواره متورم شده و رشته هایی را ایجاد می کنند که باکتری ها را دربر گرفته و مانع از تکثیر آن ها می شوند این اتفاق در سلول های پارانشیمی رخ می دهد.
دیواره سلولی ضخیم شده ، توسط مواد سلولزی و یا مواد فنلی و موجبات افزایش بیشتر مقاومت در برابر پاتوژن می شود. واکنش خیار نسبت به قارچ اسکاب(cladosporium cucumbrinum)
پاپیل های پینه ای callose papilla
در سطح داخلی سلول در واکنش به عوامل بیماری زای قارچی و یا در پاسخ به زخم پس از 3-2 ساعت و یا چند دقیقه بوجود می آیند.
نقش اصلی پاپیل ها ترمیم زخم است ولی پاپیل ها مانع از رخنه بعدی پاتوژن به سلول های دیگر می شوند.
در برخی موارد اطراف ریسه قارچ (نوک) مواد پاپیلی ترشح شده و انرا دربر می گیرد وبا ترشح مواد فنلی مانع از نفوذ و گسترش ان می شود.
واکنش دفاعی سیتوپلاسمی
در موارد محدود که قارچ ها ضعیف و کند رشد می کنند، بیماری های مزمن ایجاد می کنند و یا در شرایط نزدیک به همزیستی سیتوپلاسم سلول میزبان ریسه قارچ را احاطه کرده و هسته سلول به حالت کشیده در می آید تا به دو بخش تبدیل شود.
در برخی سلول ها واکنش دفاعی سیتوپلاسم سرکوب شده و پروتوپلاست ناپدید و پاتوژن به رشد خود ادامه می دهد.
در برخی موارد نیز سیتوپلاسم و هسته بزرگتر شده و سیتوپلام دانه دانه و غلیظ می شود و انواع و اقسام اندامک ها و ذرات در ان پدیدار و نهایتا ریسه قارچ تجزیه و تهاجم تمام می شود.
واکنش دفاعی نکروزه
در موقع برخورد و تماس پاتوژن با سلول زنده هسته سلول به سمت پاتوژن حرکت کرده و در اثر تجزیه مواد قهوه ای رنگ ایجاد می کند که اطراف پاتوژن را ابتدا گرفته و سپس در تمام ستوپلاسم پخش می شود و هیف مهاجم نیز شروع به تجزیه شدن می کند.
در بیشتر موارد هیف ها دیگر قادر به خروج از سلول ها نیستند .
در عفونت های باکتریایی واکنش حساسیت شدید به انهدام غشاء سلولی تمام سلول های مماس با باکتری ها منجر شده و سپس خشکیدگی و نکروزه شدن بافت هایی که مورد تهاجم قرار گرفته اند صورت می گیرد.
3-دفاع ناشی از مقاومت اکتسابی
در گیاهان با تلقیح گیاه به پاتوژن مقاومت اکتسابی بوجودمی آید و این مقاومت غیر اختصاصی است مثلا آلودگی توتون یا ویروس موزاییک توتون TMVمقاومتی سیستمیک نسبت به TMV و چندین ویروس دیگر ، قارچ ها (phytophora)، باکتری ها(pseudomonas tabaci) و شته ها ایجاد می کنند.
مقاومت را می توان با مواد مصنوعی و یا مواد طبیعی مثل پوشش پروتئینی ویروس ها ، پروتئینهای قارچی و باکتریایی ، لیپوپروتئین ها و پلی ساکاریدها RNA مخمرها و از مولکول های مصنوعی مثل پلی انیونهایی مثل پلی اکریلیک اسید ، سالیسیک اسید ، آسپرین و کلرواتیل فسفونیک اسید را نام برد.
اگر به گیاه پاشیده شوند مقاومت موضعی و اگر تزریق شوند از طریق دمبرگ یا ریشه مقاومت فراگیر ایجاد می کنند.
غلظت ماده هرچه بیشتر باشد سریعتر و موثرتر خواهد بود. مقاومت اکتسابی موضعی معمولا پس از 4-3 روز و مقاومت اکتسابی فراگیر پس از 7 روز یا بیشتر طول می کشد و 3 تا 5 هفته دوام دارد.
با استفاده از اکتینومایسین D می توان از مقاومت اکتسابی در گیاه جلوگیری کرد. (اکتینومایسین از نسخه برداری ممانعت می کند)
دفاع متابولیک( زیست شیمیایی)
دفاع بیوشیمیایی از پیش موجود
بازدارنده های آزاد شده در محیط توسط گیاه
مواد متفاوتی از سطوح اندامهای هوایی یا سطح ریشه به محیط ترشح می شود که برخی بازدارنده های رشد عوامل بیماری زا هستند.
تراوشات سمی برای قارچ ها (fungitoxic) روی سطح برگ گیاهانی مثل گوجه فرنگی ، چغندر قند غلظت کافی دارد تا مانع از جوانه زدن اسپور قارچ های Botrytis و Cercospora بشود.
پیاز قرمز دارای اسید پروتوکانجوئیک و کاتیل است که در اطراف ریشه رها شده و از جوانه زدن اسپور قارچ جلوگیری می کند.
در پیاز سفید وجود ندارد و حساسیت پیاز سفید زیاد است.
فقدان شناخت بین میزبان و پاتوژن
در صورتیکه در سطح گیاه عوامل شناسایی وجود نداشته باشد مورد حمله پاتوژن قرار نمی گیرد یا انرا تشخیص نمی دهد که به عنوان میزبان مواد عفونت زا مثل آنزیم بسازد و یا اندامهای ضروری برای رخنه تولید نمی کند مثل اپرسوریوم، میخ رخنه و یا اندامهای مکینه ، الیگوساکاریدها، پلی ساکاریدها و پروتئینها یا گلیکوپروتئینها ( مثل لکتین) در امر شناسایی نقش دارند.
گل جالیزorubanch aegypciaca)) تا موقعیکه میزبان حساس خانواده کدوئیان یا بادمجانیان در خاک آلوده به بذر این پاتوژن کشت نشوند، بذر در خاک باقی می ماند.
C )فقدان گیرنده ها و مواضع حساس به زهرابه ها(Toxins)
زهرابه بایستی به گیرنده های خاصی در سلول میزبان بچسبد تا واکنش اختصاصی میزبان که موجب بروز علائم می شود صورت بگیرد.
در گیاهانی که این گیرنده ها وجود ندارند بیماری بوجود نمی آید.
D )فقدان مواد غذایی ضروری برای پاتوژن
برخی پاتوژن ها به ترکیب خاصی به عنوان مواد غذایی احتیاج دارند در این حالت گیاهانی که این ترکیب خاص را تولید نمی کنند نسبت به پاتوژن حساس نیستند.
برای اینکه قارچ Rhizoctonia یک گیاه را آلوده کند بایستی گیاه حاوی ماده ای باشد که برای تشکیل تکیه گاه ریسه ای Hyphal cushion ضروری است.
درگیاهانی که این ماده وجود ندارد وتکیه گاه نیز تشکیل شده وگیاه مقاوم به این قارچ است .
E )برخی از مواد فنلی (phenolic coumpound) وتانن ها) Tanins)
در غلضت های بالا در میوه های جوان وبرگ ها عامل ایجاد مقاومت در برابرعوامل ایجاد مقاومت در برابرعوامل بیماری زایی مثل Botrytis می باشند.
بسیاری ازاین ترکیبات در برابر آنزیم های تخریب کننده و پکتین و سایر آنزیم ها بازدارنده هستند.
ساپونین ها و توماتین در گوجه فرنگی و انالین در چاودارها خواص ضد قارچی دارند.
دفاع ناشی از افزایش ترکیبات فنلی
برخی ترکیبات فنلی در گیاه سالم و بیمار وجود دارند ولی در موقع بیماری مقدارشان افزایش می یابد که مواد فنل های طبیعی هستند.
برخی از فنل ها در گیاهان سالم وجود ندارند ولی در گیاهان بیمار ساخته می شوند. به این ترکیبات فیتوالکسین Phytoalexins می گویند.
اسید کلروژنیک، اسید کافئیک و آسکوپولئین از ترکیبات فنلی عادی هستند فیتوالکسین ها در پاسخ به عفونت ناشی از عوامل بیماری زا یا زخم توسط سلول های سالم اطراف سلول های آسیب دیده در اثر ترشحات سلول های آسیب دیده تشکیل می شوند فیتوالکسین ها در آلودگی بیوتروف ایجاد نمی شوند.
برخی از فیتوالکسین ها عبارتند از:
-فازئولین و کیویتون Phaseollin – Kievitone در لوبیا Phaseolus vulgaris
-پیزاتین Pysatin در نخود Pisum sativum
-گلایسئولین در سویا و یونجه و شبدر Glycin max
– ریشیتین Richitine در سیب زمینی Solanum tuberosum
– گوسیپول Gossypol در پنبه
Gossypium barbadense پنبه مصری
Gossypium herbaceum پنبه معمولی-ایرانی
Gossypium hirsutum پنبه امریکایی
Gossypium indicum پنبه هندی
-کاپسیدولCapsidol در فلفل ، فلفل قرمز-فرنگی Capsicum annuum
تولید فیتوالکسین ها در گیاه میزبان در صورت وجود برخی مواد پاتوژن که تحریک کننده یا الیسیتورElicitor نامیده می شوند آغاز می گردد.
الیسیتورها ترکیباتی نظیر گلوکان ها، کیتوزان، گلیکوپروتئین ها، پلی ساکاریدها با وزن مولکولی بالا هستند که اجزاء دیواره سلولی قارچ ها را تشکیل می دهند.

فصل پنجم
(مبارزه با بیماری های گیاهی)
مبارزه با بیماری های گیاهی
روشهای مبارزه به نوع پاتوژن، نوع میزبان و واکنش های بین آن ها بستگی دارد.
روشهای مبارزه با بیماری های گیاهی در مزرعه عبارتند از:
روش های زراعی
روش های بیولوژیکی
روشهای فیزیکی
روشهای شیمیایی
ایمن سازی
به سازی شرایط رشد گیاه
استفاده از ارقام مقاوم
هدف از مبارزه دور نگه داشتن عامل بیماری از گیاه و با جلوگیری از ورود عوامل بیماری زا به یک منطقه، هدف ریشه کن کردن عامل بیماری زا و یا کم کردن عامل بیماری است.
موثرترین روش در مدیریت بیماری های گیاهی تقلیل و دور نگهداشتن مایه تلقیح اولیه از یک میزبان است.
روش هایی از قبیل تناوب زراعی، انهدام میزبان دوم، ضدعفونی خاک، میزان مایه تلقیح اولیه را کاهش می دهد.
روشهای زراعی:
1-1قرنطینه و بازرسی
2-1گریز از بیماریEvasion
3-1استفاده از بذور و اندام های تکثیری سالم
4-1تناوب زراعی
5-1ایجاد شرایط نامطلوب و بهداشتی از روش های زراعی هستند که به شرح ان ها پرداخته می شود .
-قرنطینه و بازرسی:
برای جلوگیری از ورود عوامل بیماری زا به کشور یا به یک محله صورت می گیرد که ممکن است در مبادی ورودی کشور وارد کننده و یا در مزرعه توسط کشوری که محصول را می خواهد بخرد و یا اینکه بین استآن ها و ایالت های یک کشور می تواند صورت بگیرد.
-گریز از بیماری(Evasion):
کشت گیاهان در مناطقی که شرایط مناسبی برای رشد پاتوژن ها ندارد مثلا کاشت لوبیا در مناطق خشک که امکان رشد بیماری بلایت باکتریایی لوبیا یا Pseudomonas Phaseolicola وجود ندارد و یا اینکه بیماری سفیدک دروغین مو در مناطق شمالی ایران گسترش زیادی می تواند پیدا کند لذا در این مناطق مو کاشته نمی شود.
فاصله مناسب بین مزارع، استفاده از بذور سالم و قوی، انتخاب تاریخ کاشت زودتر یا دیرتر نیز روشهایی برای دور ماندن پاتوژن از گیاه است که Evasion نام دارد.
-استفاده از بذور و اندامهای تکثیری سالم:
تعدادی از قارچ ها ( انتراکنوزها- سیاهک ها ) و برخی باکتری ها (باکتری های آوندی، لکه برگی ها، بلایت ها) و برخی از ویروس ها(لکه حلقوی توتون درسویا، موزائیک عادی در لوبیا، موزائیک کاهو، موزائیک خطی جو، موزائیک کدو و لکه حلقوی نکروزه آلو) از طریق آلودگی داخل بذر منتقل می شوند.
در انواع پیوندها، پایه های پیوندی،غده ها، پیازها، قلمه ها و ریزوم ها امکان وجود تمام عوامل پاتوژن وجود دارد.
بذور بایستی از جایی تهیه شوند که پاتوژن در دسترس میزبان نباشد، یا مکآن هایی که شرایط لازم برای رشد پاتوژن وجود نداشته باشد(مناطق خشک) و یا ناقلان پاتوژن(شته ها) وجود نداشته باشند.
در آزمایش بذر در مورد عوامل بیماری زای باکتریایی و قارچی از:
علائم بیماری روی بذر،کشت پاتوژن روی محیط های انتخابی،تست های سرولوژیک و شناسایی باکتری ها استفاده می شود.
در صورتی که تهیه بذر سالم امکانپذیر نباشد به روش ضدعفونی کردن بذر با آب داغ (50 درجه سانتی گراد) عامل بیماری را می توان تا حدودی از بین برد مثلا در رابطه با سیاهک غلات یا عامل پوسیدگی سیاه کلم(Xantomonas campestris) یا فوما(Phoma lingam) عامل ساق سیاه کلم از این روش استفاده می شود.
پیوندک ، قلمه،پایه،شاخه های رونده نیز بایستی از گیاهان سالم انتخاب شوند و گیاهان برای اطمینان از سالم بودن دائما تست شوند.
تناوب زراعی:
در مورد پاتوژن هایی که میزبان اختصاصی دارند و خاک گذرانی دارند و یا مهاجم خاک (Soil invader) هستند.
عدم کاشت گیاهان میزبان به مدت 3 یا 4 سال در خاک موجب از بین رفتن عامل پاتوژن می شود.
درآلودگیهای شدید خاک تناوب زراعی نیز کارساز نخواهد بود.
از آیش ودر نتیجه کاهش تخم نیز برای تقلیل پاتوژن ها استفاده می شود.کاشت گیاهان متفاوت در سال های متوالی در خاک نیز موجبات کاهش مایه ی تلقیح پاتوزن ها را فراهم می کند.

ایجاد شرایط نامطلوب و بهداشتی:
اقدامات بهداشتی عملیاتی است که به منظور از بین بردن یا کاهش مایه تلقیح موجود در گیاهان، در مزرعه، انبار و جلوگیری از سرایت پاتوژن به گیاهان سالم یا فراورده های گیاهی صورت می گیرد انجام می شود.
مثل شخم زدن، زیر خاک کردن، جمع آوری برگ های آلوده و هرس شاخه های خشک و مرده یا آلوده، انهدام هر نوع بقایای گیاهی دیگر که حامل پاتوژن باشد.
حتی کشیدن سیگار می تواند به توسعه بیماری کمک کند.
شستن دست ها موقع کار به کاهش بیماری های ویروسی مثل موزائیک توتون و گوجه فرنگی کمک می کند.
شستشو یا ضد عفونی کردن ابزار آلات کشاورزی آلوده به خاک و گل قبل از انتقال آن ها از مزرعه ای به مزرعه دیگر،شستشوی جعبه، محصول، کیسه های حمل و دیوارهای انبارو…
تهویه مرتب محصولات انباری و کم کردن رطوبت انبار و محصولات انبار شده، جلوگیری از جوانه زدن و …
تنظیم مناسب فاصله کشت گیاهان در مزرعه و گلخانه که از تولید رطوبت لازم برای رشد عوامل بیماری زا جلوگیری می کند.
زهکشی خاک از میزان فعالیت عوامل بیماری زا نظیر(Phythium) و نماتدها می کاهد.
انتخاب صحیح مقدار کودها یا مواد اصلاح کننده خاک باعث تغییر PH خاک و ایجاد شرایط نامساعد برای رشد پاتوژن ها می شود.
غرقاب کردن مزرعه، استفاده از آیش به مدت طولانی باعث کمبود اکسیژن و کاهش غذای لازم برای پاتوژن هایی مثل فوزاریوم و نماتدها می شود.
تولید نهال در کیسه های پلاستیکی و استفاده از کمپوست پوست درخت به کنترل بیماری های خاکزی مثل Phytophtora و Pythium و پوسیدگی ناشی از Thielaviopsis و مرگ گیاهچه و پوسیدگی طوقه ناشی از Phyzoctonia و بیماری آوندی فوزاریوم و برخی نماتدها مخصوصا در بنت القنسول و رودودندرون Rhododenderon منجر می شود. احتمالا در این نوع محیط ها مواد ضد پاتوژن و ضد قارچی از پوست خارج می شود.
استفاده از ورقه های پلی اتیلینی و زرد رنگ چسبناک یا مایع آلومینیومی یا پلی اتیلینی خاکستری مایل به سفید در اطراف گیاه حساس به ویروس باعث جلب حشرات ناقل (شته ها) در روزهانی گرم آفتابی سطح پوشیده از پلی اتیلن شفاف دمایش تا 50 سانتی متری به 52 درجه سانتی گراد می رسد در صورتی که نقاط فاقد پوسیدگی به 37 درجه می رسد بنابراین ناقلین (شته ها)که به پوشش چسبیده اند دراثرگرمای ناشی ازآفتاب دهی (solarization) ازبین رفته و بسیاری از عوامل پاتوژن خاکزاد نیزازقبیل (verticilum) غیرفعال می شوند
2-روش های بیولوژیکی
از بین بردن پاتوژن ها توسط عوامل دیگر زنده را مبارزه بیولوژیک می گویند. میکروارگانیسم های انتاگونیست ( antagonist)
خاک از جمله عوامل بیولوژیک برای کنترل پاتوژن ها هستند.
میکروارگانیسم های متناقض برخی اوقات ممکن است از نژادهای کم آزارویا بی آزار (avirulent) همان پاتوژن تشکیل شده باشد.
این حالت در مورد مصونیت متقاطع (crass protection) یا کمبود قدرت بیماری زایی (Hypovirulence) مشاهده میشود.
گیاهان نیز از طریق گیاهان تله ویا از طریق آزادسازی موادی برای پاتوژن درداخل خاک مایه تلقیح را کاهش می دهند در سالهای اخیر سعی شده است ازاین تناقض هابرای کنترل پاتوژن ها وعوامل بیماری زا استفاده شود.
مثالهایی از متناقض های بیولوژیک پاتوژن ها
1-ریسه و اسپورهای استراحتی (نخینه و اووسپور) چند قارچ بیماری زای گیاهی از جمله sclerotina و pythium و phytophtora و rizoctonia و sclerotiun توسعه چندین قارچ غیر بیماری زا مورد حمله قرار می گیرند و پارازیته (mycoparazsitisme) و یاالیز (mycolysis) می شوند .
2- چندین قارچ از جمله برخی اووسیت ها، کتیریدیومیست ها، هیفومیست ها و برخی از باکتری های پسودوموناس، اکتینومیست ها، اسپورهای استراحتی برخی از قارچ ها را آلوده می کنند .
3- برخی از قارچ ها به عنوان دشمنان طبیعی عوامل بیماری زای قارچی در قسمت های هوایی گیاه شناخته شده اند مثل chaetomium از تولید آسکوسپور و کنیدی لکه سیاه سیب زمینی (ventoria inaequalis) در برگ های ریخته شده برروی زمین و برگ های در حال رشد را متوقف می کند.
قارچ (Tuberculina maxima) انگل عامل زنگ تاولی کاج (cronarium ribicola) شناخته شده است.
4-باکتری های جنس streptomyses و pseudomonas قارچ های بیماری زای phytium وgaeumamomycos tritiei را پارازیته کرده و از رشد آن ها جلوگیری می نماید و نماتدهای قارچ خوار مثل Aphelenchus قارچ های فوزاریوم ،ریزوکتینیا را پارازیته می کنند.
5- نماتدهای بیماری زای گیاهی توسط میکروارگانیسم های دیگری پارازیته می شوند.
مثل نماتد مولد کیست Heterodera , Globadera توسط قارچ های نماتد خوار Nemathophara پارازتیه شده و نماتد غده Meloidogyne توسط قارچ Dectilella oviparasitca پارازیته می گردد.
گیاهان متناقض :
برخی گیاهان متناقض با آزاد کردن موادی مانع از رشد نماتد ها می شوند مثلا کاشت گل جعفری در خاک ترشحاتی دارد که برای نماتد ها سمی است و کاشت این گیاه در مزرعه لابلای گیاهان دیگر موجب کم شدن نماتد های خاکی می گردد.
3-روش های فیزیکی مبارزه با پاتوژن های گیاهی :
1-3گرمادهی
2-3حذف اشعه نوری
3-3خشک کردن غلات و میوه ها
4-3کنترل با اشعه ها
5-3کنترل با خنک سازی
مبارزه از طریق گرمادهی:
ضد عفونی خاک بوسیله ی گرما در گلخانه ها،بسترهای بذر ویا شاسیهای سرد توسط حرارت آب داغ به عمل می آید.
استفاده از بخار تحت فشار برای جعبه ها یا گلخانه ها بخار از طریق لوله های منفذ دار که در زیر خاک تعبیه شده است به داخل خاک نفوذ می کند
در دمای 50 درجه سانتیگراد قارچ های آبزی نماتد ها و برخی قارچ های اُاُمیست Oomycetes می میرند در حرارت 60 تا 70 درجه اغلب قارچ ها و باکتری های بیماری زا در گیاه همراه با هزارپایان و حلزون ها از بین می روند.
در حدود 82 درجه بیشتر علف های هرز ، سایر باکتری های بیماری زای گیاهی اغلب ویروس های گیاهی و اغلب حشرات کشته می شوند
در دمای 95 تا 100 درجه بذر علف های هرز وچند ویروس گیاهی از جمله ویروس موزائیک توتون TMV از بین می روند.
ضد عفونی موقعیکه حدود 30 دقیقه سردترین نقطه خاک دمای 82 یا بیشتر دارد به طور کامل انجام میشود.
ضد عفونی کردن خاک با استفاده از حرارت الکتریکی نیز صورت می گیرد.
از ضد عفونی کردن خاک در دماهای بسیار بالا باید بسیار پرهیز کرد زیرا :
1- میکروفلورهای طبیعی خاک را از بین می برد
2- باعث تجمع گاز آمونیاک و افزایش در حد سمی برخی نمک ها از جمله منگنز می شود
ضدعفونی اندام های تکثیری گیاه
با اب داغ بذرها، پیازها، نهال ها ضد عفونی می شوند مخصوصا برای از بین بردن سیاهک آشکار گندم U.Tritici که قارچ در داخل بذر ، زمستان گذرانی کرده پیازها و نهال های مختلف را نیز بر علیه نماتد که ممکن است در داخل آن ها وجود داشته باشد مخصوصا در نماتد پیاز Ditylenchus Dipsaei در پیازهای انواع گیاهان زینتی و Rodopholus در نهال های مرکبات.
در سیاهک اشکار بذر را به مدت 11 دقیقه در آب 52 درجه نگه می دارند
در رابطه با پیازها برای مدت سه ساعت در آب 42 درجه نگهداری می کنند
استفاده از هوای گرم برای اندام های ذخیره ای:
اثر هوای گرم بر برخی اندام های ذخیره ای :
1- باعث کاهش رطوبت از سطح آن ها می شود
2- باعث التیام جراحات می شود
نگهداری سیب زمینی شیرین در حرارت های 28 تا 32 درجه به مدت دو هقته موجب التیام زخم ها شده و از آلودگی قارچ ریزوپوس (Rhizopus) و باکتری های پوسیدگی نرم جلوگیری می کند.
هوا دادن سیب زمینی های تازه کنده شده از مزرعه به مدت 3 تا 4 روز در هوای آزاد و آفتابی مزرعه و حرارت دادن پیاز در مقابل آفتاب به مدت طولانی جهت نگهداری زمستانی به همین منظور صورت می گیرد.
حذف اشعه نوری:
قارچ های Alternaria،Botritry،Stemphylium قارچ های بیماری زایی هستند که فقط موقعیکه در معرض تاثیر ماوراءبنفش قرار گیرند یا طیف کمتر از 360 نانومتر اسپورزایی می کنند.
پوشش یا حفاظت گلخانه با پلاستیک وینیل که طول موجهای زیر 390 نانومتر را حذف می کند مفید است .
خشک کردن میوه ها و غلات:
تمامی میوه ها و غلات همراه خود مقدار کافی قارچ ها و باکتری ها را دارند در صورت وجود رطوبت باعث پوسیدگی آن ها می شود.
برای جلوگیری از این گونه آلودگی
برداشت بذور و مواد آجیلی بایستی موقعی صورت بگیرد که کاملا رسیده باشد
قبل از انبار کردن به مقدار کافی خشک شوند( تا 12 درصد رطوبت)
هنگام نگهداری در انبار تهویه کافی انجام شود تا از افزایش رطوبت در انبار جلوگیری گردد.
میوه های آجیلی را نبایستی صبح زود برداشت کنیم بلکه پس از چند ساعت تابش آفتاب جمع آوری نماییم.
کنترل با خشک سازی:
متداول ترین روش مبارزه با بیماری ها پس از برداشت است. مخصوصا محصولات نرم و آبدار.
کنترل با اشعه:
اشعه های الکترومغناطیس مثل ماوراء بنفش(uv) اشعه ایکس و اشعه گاما و همینطور ذرات آلفا و بتا برای مبارزه با بیماری های گیاهی پس از برداشت سبزیها و میوه جات برای ضدعفونی کردن استفاده می شود.
استفاده از گاما برای ضدعفونی کردن پس از برداشت هلو،توت فرنگی، گوجه فرنگی و… نتایج رضایت بخشی ارائه کرده است.
البته متاسفانه اشعه ها به بافت های گیاهی نیز آسیب وارد و در سطح تجاری استفاده نمی شوند.
4-کنترل با مواد شیمیایی
به روش های مختلفی صورت می گیرد :
1-4ضد عفونی خاک با مواد شیمیایی
2-4ضد عفونی انبارها
3-4مبارزه با حشرات
جهت کنترل نماتدها، قارچ های خاکزی مثلVerticilium، علفهای هرز و باکتری ها، ضد عفونی خاک صورت می گیرد.
قارچ کش ها به صورت گرانول(دانه ای)، گرد، محلول، برای کنترل بلایت گیاهچه ، پوسیدگی ریشه و طوقه و مرگ گیاهچه ها
به همراه آبیاری بارانی از ترکیباتی مثل کاپتان-دیازوین،متالاکسیل و PCNB(پنتا کلرونیتروبنزن) برای ضدعفونی خاک برای کنترل نماتدها استفاده می شود.
موثرترین روش مبارزه با نماتدها و برخی پاتوژن ها و آفات خاکزی در مزرعه استفاده از مواد شیمیایی به نام نماتدکش است.
برخی از این مواد از قبیل متیل بروماید، مایلون، واپام و ورلکس پس از مصرف در خاک تولید گاز می کنند و جزء مواد ضدعفونی کننده تدخینی(Fumigants) برای مصارف عمومی قبل از کاشت به حساب می آیند. نماتدکش هایی مثل فورادان، موکاپ و تمیک دارای فراریت کمتری بوده و بر ضد نماتدها قبل از کاشت یا پس از کاشت گیاه استفاده می شوند.
ضد عفونی انبار ها:
انبارها را بایستی تمیز و سپس کف دیوارهای اتاق ها و سالنها را با محلول سولفات مس 25 در هزار شستشو داده شود و سپس با محلول فرمالدهید به نسبت 4 در هزار محلول پاشی شود و چنانچه درب و پنجره ها کاملا بسته شوند از ترکیبات سمی نظیر کلروپیکرین 20 گرم برای هر متر مکعب فضا ضد عفونی و درجه حرارت 30 درجه سانتیگراد و رطوبت 100 درصد باشد.
از گوگرد نیز به همین نسبت می توانیم استفاده کنیم و حداقل مدت 24 ساعت درب و پنجره ها را کاملا مسدود کرده و پس از ان انبار را کاملا تهویه نماییم.
مبارزه با حشرات :
از ترکیبات حشره کش معمولا طی زمستان گذرانی استفاده می شود وحشرات سم پاشی می شوند یا پس از انکه وارد مزرعه می شوند
در مبارزه با حشرات ناقل ویروس از روغنهایی که موجب بسته شدن روزنه ها نمی شوند می توان استفاده کرد مثل شته های ناقل ویروس موزائیک خیار (MVC) و فلفل و ویروس موزائیک سیب زمینی.
5-کنترل بیماری ها از طریق ایمن سازی :
گیاهان فاقد سیستم انتی بادی هستند و نمی توان از طریق واکسیناسیون آن ها را ایمن کرد ولی برخی عوامل بیماری زا در گیاهان موجب واکنش های ایمنی می شوند. که ایمنی موقتی یا دائمی و یا افزایش مقاومت القائی آن ها می شود مثل برخی از ویروس ها تحت عنوان حفاظت تقاطعی Cross Protection و برخی تحت عنوان حفاظت یا مقاومت القائی معروف هستند.
1-5 حفاظت تقاطعی:
گیاه وقتی تحت تاثیر یک نژاد ضعیف یا خفیف قرار می گیرد در برابر ابتلا به نژاد های دیگر همان ویروس که علائم شدیدتر ایجاد می کند حفظ می شوند .
در نژادهای مختلف یک ویروس عمومیت دارد و در رابطه با نژاد های خفیف موزائیک توتون رضایت بخش بوده است.
حفاظت تقاطعی در عین حال پیشرفت چندانی نداشته زیرا :
الف- نژادهای خفیف ویروس در دسترس نیستند
ب- استفاده از آن ها در نباتات زراعی کار زیادی لازم دارد
ج- خطر جهش زائی و ایجاد نژادهای جدید بیماری زا وجود دارد
2-5مقاومت القایی:
بسیاری از گیاهان آلوده به یک پاتوژن در برابر پاتوژن های دیگر افزایش مقاومت داشته اند.البته عکس ان نیز وجوددارد بعضی از گیاهان مبتلا حساس شده اند .
چغندر قند و لوبیای مایه زنی شده یا ویروس مقاومت بیشتری در برابر برخی پاتوژن های اجباری قارچی عامل زنگ و سفیدکهای حقیقی نسبت به گیاهان بدون ویروس از خود نشان داده اند.
در گیاه توتون ویروس موزاییک توتون نه تنها نسبت به خود بلکه ویروس های دیگر ،قارچ ها مانندPhytophtora parasitica و به باکتری هایی مانند (Pseudomonas tabaci) و حتی برخی شته ها مقاومت ایجاد می کند.
از طرفی مایه کوبی توتون با یک قارچ ایجادکننده زخم ریشه(Chalara elegans) یا یک باکتری مولد زخم در برگ(Pseudomonas siringi) باعث ایجاد مقاومت سیستمیک در برابر TMV می گردد.
6-به سازی شرایط رشد گیاهان:
به کار بردن روشهای صحیح فعالیتهای زراعی به منظور قوی ساختن گیاه در برابر عوامل بیماری زای گیاهان و اجرای شیوه های صحیح داشت و مدیریت مزرعه نظیر:
استفاده از کودهای مناسب، زهکشی، آبیاری کافی ودرست، حفظ فواصل خطوط کاشت مناسب بین گیاهان و مبارزه با علفهای هرز و …
مهمترین اقدامات برای کنترل و مبارزه با شانکر(Chancre) والزا(Valsa) در درختان میوه و دیگر درختان می باشد.
7-استفاده از ارقام مقاوم:
بی خطرترین،آسان ترین و ارزانترین و موثرترین راه مبارزه و کنترل بیماری های گیاهی استفاده از ارقام مقاوم می باشد.
استفاده از ارقام مقاوم اولاٌ خسارات ناشی از بیماری را منتفی می سازد.
ثانیا مخارج سمپاشی و یا سایر روشهای مبارزه را کاهش می دهد.
ثالثا از آلوده شدن محیط زیست جلوگیری می شود.
روشهای کاربرد مواد شیمیایی در مبارزه با بیماری های گیاهی:
1-سمپاشی و گرد پاشی
2-ضدعفونی بذر
3-ضد عفونی زخم درختان
4-مبارزه با بیماری های گیاهی بعد از برداشت
سمپاشی و گردپاشی:
برای مبارزه با بیماری های قارچی و تا حدودی باکتریایی استفاده می شود و بیشتر برای پیشگیری یا Protectant(حفاظت کننده)هستند .سموم انواعی دارند از جمله:
برخی اثر مستقیم دارندکه ریشه کن کننده یا Eradicant
برخی سیستمیک هستند و پس از پاشیدن جذب گیاه شده و به تمام نقاط منتقل می شوند.
قارچ کش دودین(Dudian) دارای عمر سیستمیک نسبی و بنومیل – تیابندازول کربوکسین متالاکسیل به وضوح سیستمیک هستند.
انتی بیوتیک ها نیز سیستمیک هستند.
استفاده از سم به صورت محلول موثرتر است.
مواد شیمیایی مورد مصرف برای مبارزه با بیماری های گیاهی عبارتند از:
ترکیبات مسی مثل کات کبود که توسط هیدروکسید کلسیم خنثی شده است و تحت عنوان محلول بردو Bordeaux mixture پرمصرف ترین قارچ کش مسی است.
برای لکه برگیهای قارچی و باکتریایی، سوختگی ها، انتراکتوز، سفیدکهای دروغی و شانکرها مصرف دارد.
مخلوط سولفات مس+ آهک(2/1 کیلوسولفات مس+2/1 کیلو آهک در 100 لیتر آب) 96/0 یا 10 در هزار برای گیاهان جوان و سریع الرشد مصرف دارد.
محلول بایستی خنثی یا کمی قلیایی باشد .از نظر تئوری مطابق فرمول واکنش زیر صورت می گیرد.

ترکیبات تجارتی اکسی کلرورمس به نام کوپراویت (Cupravit ) است . از دیگر ترکیبات مس می توان از فسفات مس، استات مس، کربنات مس و اکسید مس از ترکیبات آلی مس کوپروبام که به منظور مبارزه با بیماری های گیاهی وضد عفونی بذر وخاک مورد استفاده قرار می گیرد نام برد.
ترکیبات گوگردی:
از موثرترین قارچ کش ها ، ساده ترین وپر مصرف ترین ماده موثر بر علیه سفیدک هاست.
در 124 درجه سانتی گراد ذوب می گردد و در آب حل نمی شود و در الکل و اتر کم و در سولفوردوکربن و بنزن گرم به خوبی حل می گردد.گوگردی که از معدن بدست می آید به صورت گوگرد معدنی به صورت های زیر به مصرف می رسد:
الف) گوگرد آسیا شده
ب) گل گوگرد
گوگرد فابل نعلیق(Wetable)
جوشیده گوگرد و آهک( پلی سولفورکلسیم)
ترکیبات آلی گوگردی- دی تیوکارباماتها
کینون ها
ترکیبات بنزنی، هگزاکلروبنزن(HCB)،پنتاکلرونیتروبنزن(PCNB)، ترتیزان ،براسیکول،نیریت، دنیوکاپ،دیازوپن،کاپتان و…
فرمل
قارچ کشهای سیستمیک، متالاکسین،بتومیل،تیابتازول،ویتاورکس(کربوکسین)
انتی بیوتیک هامثل: استرپتومایسین، تتراسایکلین،سیکلوهگزیمید
نماتد کش ها: شامل هیدروکربن های هیدروژن دار ،فسفاتهای آلی، کربمات ها، ایزوتیوسیاناتها
محدودیتهای مصرف مواد شیمیایی:
1- تعداد روزهایی که قبل از برداشت ماده شیمیایی نبایستی مصرف شود.
2- میزان ماده شیمیایی که در هر هکتار می توان مصرف کرد در یک حد معین باشد.
مبارزه تلفیقی در بیماری های گیاهی
اقتصادی ترین وموفقیت آمیز ترین مبارزه با بیماری های گیاهی موقعی حاصل می شود که تمامی اطلاعات لازم در مورد گیاه وبیماری های مربوطه ، شرایط محیطی مورد انتظار طی دوره ی کشت ، مراحل کشت، موقعیت محل، دسترسی به مواد و قیمت ها وتمام بیماری هایی که بر گیاه اثر می گذارند ، رعایت اصول بهداشت ، رعایت اصول روش های به زراعی ، استفاده از روش های مختلف مبارزه با بیماری ها ، ترکیبات مختلف مواد شیمیایی ، مبارزه ی بیولوزیک، استفاده از ارقام مقاوم ، مبارزه ی فیزیکی و…بدست آید.
در موقع بودن گلها بایستی به گرده افشانی توسط حشرات توجه کرد .
از مواد شیمیایی سیستمیک استفاده گردد.
استفاده از تمامی روشهای مبارزه با پاتوژن ها ، رعایت شرایط بهداشتی در مبارزه با بیماری ها و…
همه گیر شدن بیماری های گیاهی:
عناصر اپیدمی (عوامل موثر در اپیدمی شدن بیماری ها )
گیاهان میزبان حساس ، در این ارتباط موارد زیر باعث اپیدمی می شوند:
الف) سطح مقاومت یا حساسیت ژنتیکی میزبان
ب- درجه یکنواختی ژنتیکی گیاهان میزبان
ج- نوع گیاه
د- سن گیاه میزبان
2-پاتوژن های پرآزار: در رابطه با پاتوزن ها نیز موارد زیر باعث اپیدمی می شوند:
الف) قدرت بیماری زایی
ب- نوع تولید مثل پاتوژن
ج- اکولوژی پاتوژن
د- نحوه انتشار پاتوژن
3- شرایط محیطی مناسب
4- فعالیتهای غیر عمدی انسان ها که ممکن است باعث و یا از ان جلوگیری کند .
5- زمان
الف) هم از نظر طول مدت
ب) هم از نظر مراحل چرخه ی بیماری در اپیدمی نقش دارد.
عوامل محیطی موثر در ایجاد اپیدمی :
رطوبت
حرارت
فعالیت کشاورزی و اقدامات بیماری زایی انسان بر اپیدمی
انتخاب و آماده سازی محل کاشت
انتخاب مواد تکثیری کشاورزی
عملیات کشاورزی
اقدامات مبارزه ای با بیماری
ورود پاتوژ نهای جدید
اندازه گیری بیماری گیاه:
نکات قابل توجه: در اندازه گیری بیماری های گیاهی بایستی نکات زیر مورد توجه قرار گیرند:
1-شروع بیماری (Incidence) یعنی تعداد یا نسبت واحدهای مریض گیاه یا نسبت گیاهان برگ ها، ساقه ها ، میوه های بیماری که علامت ها نشان می دهند.
2- شدت بیماری ((Cederity نسبت سطح یا میزان بافت گیاهی که بیمار شده است
3- خسارت ناشی از بیماری یعنی بخشی از محصول که زارع نتواند برداشت کند چه توسط پاتوژن نابود شده و یا در اثر وجود ان تولید نشده باشد.
اندازه گیری شیوع بیماری نسبتا آسان و سریع است در موارد محدودی از جمله در سیاهک های غلا ت ، بلاست برنج، پوسیدگی قهوه ای میوه های هسته دار و پژمردگی های آوندی گیاهان یکساله ،شیوع بیماری رابطه مستقیمی با شدت بیماری و خسارت دارد .
درلکه برگیها ، زخم های ریشه و زنگ ها که گیاهان یک یا صد لکه داشته باشند را مریض به حساب می آورند .شیوع بیماری ممکن است رابطه اندکی با شدت و یا خسارت داشته باشد.
شدت بیماری معمولا به صورت درصد یا نسبت سطح گیاه و یا حجم میوه تخریب شده بوسیله پاتوژن بیان می شود. بیشتر اوقات مقیاس هایی از صفر تا ده و یا از یک تا چهار برابر تعیین میزان نسبی بافت های بیمار در یک مقطع زمانی بخصوص مورد استفاده قرار می گیرد.
خسارت یا کاهش بیماری را در یک مرحله بخصوص از رشد و یا از طریق ارزیابی های متوالی بیماری در مراحل مختلف رشد گیاه بدست می آورند ، ویا اینکه از طریق اندازه گیری سطح زیر منحنی پیشرفت بیماری محاسبه می شود .
افت تولید یا خسارت ناشی از بیماری همواره با خسارت اقتصادی ( Economic loss ) همبستگی مثبت دارد.
آستانه اقتصادی (Economic threshold) یک بیماری سطحی از بیماری است که دران خسارت وارده به گیاه و مخارج اضافی ناشی از مبارزه با افزایش محصول حاصل از مبارزه برابر باشد.
آستانه اقتصادی یک گیاه و پاتوژن با درجه ی تحمل پذیری ( آستانه خسارت ) (Damage threshold) گیاه متغیر است و این مورد به مرحله رشد گیاه موقع آلوده شدن عملیات، مدیریت محصول ، عوامل جوی، تغییرات در قدرت بیماری زایی پاتوژن ، عملیات جدید مبارزه بستگی دارد .
آستانه اقتصادی با تغییر قیمت های اقدام و مخارج مبارزه تغییر خواهد یافت.
بیماری های فیزیولوژیکی ( غیر مسری ) و عوامل محیطی:
عوامل سازنده محیط عبارتند از :
حرارت، رطوبت خاک و رطوبت هوا ، نور، ترکیبات و آلودگیهای هوا،PH خاک ، آلودگی خاک ، کمبود مواد غذایی و…
اهمیت این عوامل برای گیاهان که در محیط غیرطبیعی کشت می شوند بیشتر است بعلاوه این گیاهان تحت شرایط قرار می گیرند که ممکن است در رشد آن ها اثر بسزایی داشته باشد.
از ویژگی های مشترک بیماری های غیرمسری گیاهان این است که منشا مشترک دارند یعنی ممکن است در اثر کمبود یا فزونی مواد و یا شرایط محیطی ایجاد شوند. بدون وجود عوارض زنده بوجود می ایند و قابل انتقال نیستند و در هر کدام از مراحل رشد گیاه می توانند بروز کنند.
چگونگی تشخیص بیماری های غیر مسری:
1 با استفاده از علائمی که ایجاد می شود.
2 بررسی وضعیت شرایط جوی قبل و هنگام بروز بیماری.
3 تغییرات و آلودگی های که در اتمسفر خاک اطراف گیاهان بوجود آمده
4 عملیات زراعی و اشتباهاتی که ضمن اجرای ان صورت گرفته
5 عدم دخالت پاتوژن ها در ایجاد بیماری
شرایط محیطی و بیماری ناشی از ان :
گیاهان در حالت طبیعی در دمای بین 40-1 درج سانتی گراد رشد می کنند و حرارت مناسب برای گیاهان معمولا بین 30-15 درجه سانتی گراداست.
گیاهان پایا و اندامهای زمستان گذران(Dormant) بذرها ممکن است حرارت های پایین تر و یا بالاتر از حد طبیعی را نیز تحمل کنند.بافت های در حال رشد نسبت به حرارت حساس تر هستند
گیاهان پاییزه مثل گندم پاییزه ، یونجه ، کلم و بیشتر گیاهان پایا و دائمی مناطق معتدله حرارت زیر نقطه انجماد را نیز تحمل می کنند
مقاومت گیاهان مسن نسبت به سرما بیشتر از گیاهان نو رسته ، گل ها و جوانه ها می باشند. زیرا حصارهای دفاعی کاملتری دارند گرمای بالای حد تحمل نسبت به گرمای پایین تر از حد تحمل خسارت بیشتری ایجاد می کند و چنانچه گرمای زیاد با نور شدید و خشکی همراه باشد موجب سوختگی رو به آفتاب میوه ها و سبزیجات از قبیل سیب ، گوجه فرنگی ، فلفل سبز ، پیاز و غده های سیب زمینی می شوند و روزهای گرم و آفتابی باعث تغییر رنگ و ظهور مناطق آبکی و تاول زده و خشکیدگی بافت های زیر پوست شده و منطقه فرو رفته ای در سطح میوه بوجود می آید.
علائم سوختگی روی برگ های شاداب و حساس گیاه مخصوصا وقتی که روزهای گرم و آفتابی هوای ابری و بارانی به دنبال داشته باشد و نواحی نا منظمی در سطح برگ ابتدا سبز مایل به زرد و سپس به صورت لکه های خشک و قهوه ای تشکیل ، گاهی حرارت زیاد سطح خاک باعث کشتن گیاهچه های جوان می شود.
گرمای شدید در عارضه مغز آبکی سیب (Water core ) همراه با کمبود اکسیژن در عارضه بلاک هارت (Black Heart ) سیب زمینی دخالت دارد در اثر سرمای بسیار شدید خسارت بیستری ایجاد می کنند مخصوصا در گیاهان گرما دوستی مثل ذرت و لوبیا .
در سیب زمینی حرارت پایین باعث تجزیه نشاسته و تبدیل ان به قندهایی مثل ساکارز شده و در نتیجه مزه شیرینی پیدا می کنند و در موقع سرخ کردن بد مزه می شوند.
در حرارت های پایین مریستم های انتهایی شکوفه درختان میوه از قبیل هلو، زرد آلو، بادام وگیلاس ، گل ها و میوه های جوان و بافت های یک ساله صدمه می بینند.
ریشه ها کشته شده، پوست شکاف برمی دارد و ایجاد زخم روی تنه و شاخه های بزرگ می کند.
میزان خسارت بستگی به درجه سرما و طول دوره ان دارد.
در گیاهان گلخانه ای سرما باعث زردی-کوتولگی، ریزش برگ و افسردگی جوانه های ان ها می شود.
مکانیسم اثر حرارت:
گرما احتمالا از طریق غیر فعال کردن برخی سیستم های آنزیمی و تشدید فعالیت برخی دیگر در نتیجه واکنش های شیمیایی غیر عادی در سلول و مرگ می شود.
همچنین باعث انعقاد پروتئین ها از هم گسیختگی غشاء های سیتوپلاسمی ، خفتگی و احتمالا آزاد سازی مواد سمی به داخل سلول ها می شود.
حرارت های پایین به علت تشکیل یخ در بین سلول ها و یا در داخل آن ها باعث خسارت می شود.
در موقع سرما و یخ زدن آب در فضای بین سلولی، بخار آب از سلول ها وارد فضای بین سلولی می شود و موجب کاهش آب داخل سلول ها و باعث پایین آمدن نقطه انجماد آن ها می شود که جلوی آسیب را می گیرد ولی کاهش بیشتر حرارت باعث تشکیل کریستالهای یخ در درون سلول ها و پاره شدن غشاء پلاسمایی سلول و مرگ سلول می شود.
وجود باکتری های اپی فیت غیر بیماری زا در سطح برگ ها و یا باکتری هایی نظیر سودوموناس عامل بیماری خوره ی درختان به عنوان کاتالیزور برای تشکیل یخ عمل می کند وموجبات یخ بستن آب سلول ها و فضای بین سلولی می شود. عدم وجود این باکتری ها باعث مقاومت گیاه در دماهای پایین می شود از دست دادن آب موجب پلاسمولیز و خشکیدن پروتوپلاسم شده سرعت کاهش درجه حرارت آسیب را بیشتر می کند و کاهش تدریجی دما باعث کم شدن خسارت می شود.
سرعت ذوب شدن یخ نیز در بروز خسارت نقش مهمی دارد . اگر سریع باشد تجمع آب در فضای بین سلولی وعدم توان جذب ان توسط سلول باعث متلاشی شدن سلول ها و بافت ها می شود.
رطوبت:
اختلالات رطوبتی در خاک بیشتر از عامل دیگری موجبات کمبود رشد گیاه را فراهم می کند. عدم دسترسی گیاه به خاک ممکن است باعث کمی رشد، پژمردگی و انهدام کامل گیاه را موجب شود.
در اراضی شنی ،کمبودها اثر بیشتری دارد . گیاهان یکساله در برابر کم آبی حساس تر هستند. گیاهان چند ساله نیز در اثر کمبود های طولانی مدت آسیب دیده رشد آن ها کندتر و برگ هایشان کوچک و سوخته شده و شاخه ها نیز کوتاه می مانند. سرشاخه ها خشک می شوند، برگ ها ریزش پیدا می کنند . گیاهان در برابر پاتوژن ها حساس تر می شوند. کمبود رطوبت اگر همراه با باد و دمای بالا باشد خسارت بیشتری وارد می کند .
زیادی رطوبت خاک نظیر غرقاب کردن مزرعه در فصل رویشی گیاهان ممکن است ظرف مدت دو سه روز باعث پژمردگی دائمی و مرگ گیاهان یکساله گردد و شاخه هایی که زیر آب قرار گرفته اند خفه شوند.
در اثر رطوبت زیاد خاک ریشه های افشان گیاه می پوسند و گل اندامهای ذخیره ی ریشه خراب می شود و مورد حمله تیدوارگانیسم های عامل پوسیدگی نرم قرار می گیرند.
مرگ ریشه ها در اثر کمبود اکسیژن، افزایش مواد سمی در اطراف ریشه ها صورت می گیرد.
نرسیدن اکسیژن باعث خذف نفوذپذیری انتخابی ریشه و موجبات ورود فلزات سمی یا مواد سمی دیگر به گیاه می شود .
بنابراین پژمردگی پس از غرقاب شدن مربوط به مرگ ریشه هاست .
زیادی آب در گلدان ها باعث زرد شدن و ریزش برگ ها و ایجاد لکه های قهوه ای و یا سیاه بروی برگ ها و شاخه ها می شود. پایین ساقه در اثر آلودگی به میکروارگانیسم ها سیاه شده و پوسیده می شوند.
ورم یا آبسه که به صورت برامدگی های متعدد و کوچک در سطح زیرین برگ ظاهر می شود ، توده های کوچک از سلول های در حال تقسیم هستند که در اثر آبیاری اضافی بخصوص در شرایط ابری و هوای مرطوب ایجاد می شوند.
میوه ها در صورتی که به طور ناگهانی و به مقدار زیاد آبیاری و یا زیر باران قرار گیرند اغلب شکاف بر می دارند، عارضه ی مغز تلخی سیب (Bitter pit) که عارضه لکه ، لکه ای شدن کوچک و فرورفته و سیاه سطح میوه سیب می باشد در نتیجه آبیاری نامنظم بوجود می آید، در موقع برداشت میوه انار چنانچه درختان انار زیاد آبیاری شوند باعث ترک خوردن میوه انار خواهد شد.
مصرف کود ازته زیاد و کمبود کلسیم هم در عارضه مغز تلخی سیب دخالت داشته باشد.
کمبود اکسیژن:
کمبود اکسیژن ارتباط نزدیکی با مقدار آب ، خاک و گرما دارد . هرچه آب بیشتر باشد اکسیژن کمتر و هر چه دما بالاتر باشد اکسیژن کمتر است . در حرارتهای بالا که تنفس تحریک می گردد و واکنشهای آنزیمی غیر طبیعی در غده سیب زمینی انجام می گردد، اکسیژن کم شده و کمبود اکسیژن بوجود می آید . بیماری بلاک هارت( Black heart) ایجاد می گردد.
واکنشهای مربوطه موجب اکسیده شدن مواد و تشکیل مواد رنگی ملانین و سپس رسوخ این مواد به بافت های مجاور و تشکیل بافت قهوه ای و سیاه و همچنین سیاه شدن غده می شود.
نور:
کمبود نور باعث کاهش کلروفیل در گیاهان سبز و ایجاد شاخ و برگ باریک و میان گره های بلند و بافت های غیر عادی داخلی میشود.
این حالت رنگ پریدگی و دراز شدن ساقه ها را Etiolation اتیولاسیون می گویند.
گیاهان باریک شده ، بلند می شوند و نسبت به خوابیدن حساس می گردند در طبیعت نور شدید کمتر وجود دارد ولی خسارت نور شدید بیشتر به علت گرمای بالایی است که دارد و در این حالت باعث آفتاب سوختگی می شود.
مخصوصا در ارتفاعات زیاد به علت فقدان گردوخاک ، اشعه دارای امواج کوتاه مثل ماوراءبنفش بیشتر به زمین می رسد باعث ایجاد لکه های کوچک آب سوخته، قهوه ای شدن یا قرمز و چروکیده شدن آن ها مخصوصا در نیامهای لوبیا می شود.
در گیاهان گلدانی و گلخانه ای نیز کمبود نور موجب ایجاد برگ های سبز کمرنگ باریک و دوکی شدن برگ ها، ریزش برگ ها، بی گل یا کم شدن تعداد گلها یا ریزش گلها می شود.
نور اضافی نیز موجب ایجاد نقاط نقره ای یا زرد قهوه ای روی برگ ها و ریزش در اثر جابجایی می شود.
آلودگی های هوا:
در اثر فعالیتهای انسان برای تولید انرژی ، ساختن مواد ، دفع فضولات و … منجر به آزاد سازی انواع گازها و مواد آلوده کننده به داخل اتمسفر می شود که ممکن است متابولیسم گیاه را تغییر داده و باعث بروز بیماری شوند.
تقریبا تمام مواد آلوده کننده هوا که به گیاهان صدمه می زنند به صورت گاز هستند اما وجود برخی مواد ریز گرد و غبار نیز ممکن است در رشد گیاهان موثر باشند.
برخی آلوده کننده ها مثل اتیلن،آمونیاک، کلر، بخارهای جیوه فقط در نواحی محدود اثر سوء باقی می گذارند.
برخی مثل اتیلن توسط گیاه تولید می شوند و برخی مثل آمونیاک از سیستم های خنک کننده در انبارها تولید می شوند.
در مزارع خسارت شدیدتر و گسترده تر توسط موادی مثل فلوئورهیدروژن (FH) و یا دی اکسید ازت(NO2) ، دی اکسید گوگرد(SO2) ، ازن(O3) یا نیتراتهای پراکسی اسیل و مواد غباری به گیاهان وارد می شود.
غلظت زیاد این مواد و یا مجاورت طولانی گیاه با این مواد موجب ایجاد علائم آشکار و گاهی نکروزه در گیاهان می شود.
گاهی مواد آلوده کننده در متابولیسم گیاه دخالت کرده ، رشد گیاه و میزان محصول را کاهش می دهند.
چنین گیاهانی نسبت به عوامل بیماری زا و حشرات مستعدتر می شوند.
مهمترین آلوده کننده های هوا عبارتنداز:
فلوئورید هیدروژن(FH)
از دودکش کارخانجات آلومینیوم بوجود می آید و در غلظتهایی حدود 2/0 (ppb) به گیاهانی نظیر ذرت، هلو، گل لاله آسیب می رساند، اگر برگ ها خیس باشند حساس تر می شوند.
نواحی آسیب دیده برنزه یا قهوه ای تیره شده و خشک می شوند.
گازFH از سطح کوتیکول برگ جذب شده و سپس به حاشیه و نوک برگ انتقال می یابد و در حد مسمومیت گیاه می میرد.
انیدرید سولفورو(SO2)
از منابع سوختی حاصل می شود، خودبخود گیاه سوز است و اگر با رطوبت مخلوط شود تولید اسید سولفوریک(H2SO4) می کند و به گیاه صدمه می زند.
در بافت های بین رگبرگی گیاهانی نظیر یونجه، سوزنی برگان ، بنفشه، حالت سفید یا برنزه کمرنگ که بعدا قهوه ای می شوند بوجود می آورد.
دی اکسد ازت
از ترکیب ازت و اکسیژن هوا در اثر صنایع سوختی اجاقها، کوره ها، اطاقک های احتراق اتومبیلها بوجود می آید.
در غلظت های 3-2 (ppm) باعث سفید شدن برگ ها شده و از رشد گیاهانی مثل لوبیا و گوجه فرنگی جلوگیری می کند.
ازن(o3)
از وسیع الانتشارترین و مضرترین آلوده کننده هاست.
در اثر جریآن های عمودی باد از لایه های فوقانی و یا موقع تخلیه الکتریکی هنگام رعد و برق بوجود می آید، در واکنش های فتوشیمیایی بین اکسیدهای ازت و مواد مترشحه گیاهان جنگلی ( مخروطیان) تولید می شود.
اگزوز اتومبیلها و سایر موتور های احتراقی احتمالا مهمترین منابع تولید ازن و سایر آلوده کننده های گیاه سوز است.
در مجاورت نور ماوراء بنفش خورشید دی اکسید ازت با اکسیژن ترکیب شده و ازن و اکسید نیتریک تولید می گردد.
ازن در برگ ها کلروز و لکه های منقوط ایجاد می کند که کوچک یا بزرگ ، سفید و رنگ پریده، برنزه ، قهوه ای، یا سیاه هستند.
ازن از راه روزنه ها وارد برگ می شود، در فتوسنتز گیاه وقفه ایجاد می کند . تیرام، فربام،؛ زینب به صورت محلول پاشی مقاومت گیاه را در برابر ازن افزایش می دهد.
5- نیتراتهای پراکسی اسیل(P.A.N)
در شهر های بزرگ در حالی که مقادیر زیادی هیدروکربن از اتومبیلها آزاد می شود مشاهده شده است. بسیاری از گیاهان به (P.A.N) حساس هستند و لکه هایی در سطح زیرین برگ های بسیاری از گیاهان ایجاد می شود، به صورت رنگ پریده یا برنزه متغیر با علائم کلروز در گیاه بروز می کند.
مواد غباری:
گیاهان مجاور جاده، کارخانجات سیمان و گچ به مقادیر زیادی از ذرات گردوغبار پوشیده می شوند که کم کم به صورت لایه های ضخیمی سطح برگ را می پوشاند و باعث اختلال در جذب CO2 در برگ می شود. گیاهان آسیب دیده کلروز شده ، رشد آن ها کم و گاهی برگ ها ریزش می نمایند. ممکن است برخی از این مواد سمی و پس از حل شدن در آب آزاد سطح برگ ها موجب مسمومیت برگ ها شوند.
باران اسیدی:
آب باران غیر آلوده و نرمال (H2O) است ولی موادی نظیر آمونیاک و کاتیونهایی مثل کلسیم، منیزیم، پتاسیم،NO و انیونهایی مثل کلر و سولفات می تواند در ان حل شود، هر چند آب خنثی دارای PH حدود 7 است ولی آب باران اسیدی دارای PH حدود 6/5 است.
بارآن های اسیدی ناشی از فعالیتهای انسانی مثل مصرف سوختهای فسیلی(نفت، زغال سنگ و گاز طبیعی) و ذوب سنگهای معدنی گوگرد دار است.
این فعالیتها مقادیر زیادی اکسیدهای گوگرد و ازت را وارد هوا می کند.
و در تماس با هوای مرطوب تبدیل به اسید سولفوریک و اسید نیتریک که دو اسید قوی هستند می شود.
پایین ترین PH آب باران که تا کنون گزارش شده است 4/2 و در اسکاتلند و در ویرجینیای غربی حدود 5/1 و در لوس انجلس 7/1 بوده است.
در صورتی که PH سرکه در حدود 5/3 و PH آب لیمو حدود 2/2 می باشد. بارآن های اسیدی باعث کاهش وزن گیاهان ، تاثیر در جوانه زنی، اشاعه بیماری ها، اثرات مخرب بر میکروارگانیسم ها، ماهی رودخانه و دریاچه ها می شود.
کمبودهای مواد غذایی:
گیاهان برای انجام رشد طبیعی خود به چند عنصر معدنی نیاز دارند. در برخی از عناصر از قبیل ازت، فسفر، کلسیم، منیزیم و گوگرد به مقادیر نسبتا زیادی مورد نیاز گیاهان هستند و عناصر ماکرو نامیده می شوند.
برخی دیگر مثل آهن، منگنز، روی، مس، کلر و… به مقدار جزئی مورد نیاز گیاهان هستند و عناصر میکرو نامیده می شوند.
کمبود هر کدام از عناصر موجب بیماری گیاه و بروز انواع مختلفی از علائم داخلی و خارجی در گیاه می شود.
نوع علائم بستگی به نقش یا وظیفه ان عنصر دارد که به شرح زیر مورد بررسی قرار می گیرد:
کمبود ازت(N)
در بیشتر سلول های گیاهی وجود دارد در ساخت پروتئینها، اسیدهای نوکلئیک، برخی لیپیدها، اسیدهای آمینه-نوکلئوتیدها، کلروفیل و هزاران ترکیب دیگر در گیاه نقش دارد.
کمبود ازت باعث کم شدن رشد برگ ها، کمرنگ شدن و زردشدن رنگ برگ ها ، قهوه ای شدن آن ها ، کوتاه شدن و باریک شدن ساقه ها و کاهش ترکیبات پروتئینی گیاه می شود.
فسفر(P)
در ساختمان DNA،RNA، فسفولیپیدهای غشاء، ترکیبات پر انرژی مثل ATP،GTP و … قندها و … وجود دارد.
در اثر کمبود ، برگ ها سبز مایل به آبی یا آبی ارغوانی شده ، برگ های پایین گیاه حالت برنزه کمرنگ با لکه های ارغوانی یا قهوه ای با ساقه های جدید کوتاه به نظر می رسد. گل گیاه کم ، بازشدن جوانه های گل و برگ در بهار به تاخیر می افتد، میوه دارای رنگ زمینه سبز ، گوشت میوه نرم و ارزش نگهداری در انبار کم می شود.
در سیب زمینی برگ ها جلای خود را از دست می دهند و به سمت بالا پیچ می خورند. ریزش گل و میوه نیز در اثر کمبود فسفر بوجود می آید.
پتاسیم(K)
در بسیاری از واکنشها وظیفه کاتالیزوری دارد ، همراه با سدیم در تنظیم فشار اسمزی نقش دارد، در باز و بسته شدن روزنه ها، انتقال پیامهای شبه عصبی در گیاه و در حرکات گیاهان مثل حرکات ناستی، تاکتیسم ها و … باز و بسته شدن گلها و برگ ها و… نقش دارد.
کمبود ان باعث ضعیف و کوتاه شدن شاخه ها، خشک شدن سرشاخه ها ، سوختگی حاشیه برگ ها، قهوه ای شدن نوک برگ همراه با ایجاد لکه های قهوه ای نزدیک حاشیه برگ، علائم از برگ های پیرو مسن شروع می شود.
منیزیم (Mg)
در ساختار کلروفیل، ساختمان برخی آنزیم ها وجود دارد و در فعال سازی آنزیم ها به عنوان کوفاکتور مخصوصا در واکنش های مربوط به سنتز پروتئینها و اسیدهای نوکلئیک نقش دارد.
کمبود ان مانند کمبود پتاسیم از برگ های پیر شروع می شود و موجب کلروز برگ ها، کلروز و زردی بین رگبرگ ها، برگشتی نوک برگ به سمت بالا و فنجانی شکل شدن برگ ها، ارغوانی و بنفش شدن رنگ برگ ، نکروزه شدن و برگ ریزی درختان و…
5- کلسیم(Ca)
کلسیم در واکنش های مختلفی در گیاه نقش دارد از جمله فعال سازی بسیاری از آنزیم ها و واکنشهای شیمیایی، تشکیل بلورها در گیاهان، به عنوان پیک ثانویه در عمل هورمون ها و در تشکیل تیغه میانی سلول ها و…
کمبود ان باعث غیر طبیعی شدن برگ ها و لوله شدن نوک برگ ها به سمت بالا کج و معوج شدن برگ، پاره پاره و نامنظم شدن حاشیه برگ ها، پژمرده شدن بخشهای رویشی و برگ ها و ضعیف شدن آن ها، ژلاتینی شدن انشعابات ریشه و قهوه ای شدن آن ها و در نهایت مرگ آن ها می شود.
6- گوگرد(s)
در ساختار اسیدهای آمینه شرکت می کند.
کمبود ان باعث زرد شدن و لکه دار شدن برگ ها(مثل ازت) و…
7-آهن
در سنتز کلروفیل به منزله کوفاکتور شرکت می کند، در ساختار بسیاری از آنزیم ها نقش دارد، در ساختار ناقلهای الکترون در فتوسنتز، تثبیت نیتروژن و … به کار رفته است.
کمبود باعث کلروز شدید برگ ها مخصوصا برگ های جوان و سبز بودن رگبرگ ها، سفید شدن برگ های گلابی و …
8-بور(B)
در انتقال قندها و مصرف کلسیم، تشکیل دیواره سلولی تاثیر دارد.
کمبود بور در قاعده برگ های جوان و جوانه های انتهایی رنگ سبز روشن و شاخه و برگ ها به شکل ناقص درآمده ، بافت های ذخیره ای شکاف برداشته و داخل آن ها پوسیده می شود.
پوسیدگی ریشه چغندر(Heart root) و مغز قهوه ای شلغم(Brown heart) ،قهوه ای شدن کلم، لکه ای چوب پنبه ای شدن سیب، سختی میوه مرکبات، بیماری شاخ و برگ توتون(Top sicknes) در اثر کمبود بور حاصل می شود.
روی (zn)
در ساختار آنزیم ها، در ساختن هورمون اکسین، سوخت و ساز قندها شرکت دارد، کمبود ان در برگ ها کلروز بین رگبرگی ایجاد می کند، سپس نواحی کلروزه شده نکروزه می شوند و به رنگ بنفش ارغوانی درمی آیند، میزان محصول کاهش می یابد و …
کمبود مس(Cu):
نوک برگ ها در غلات خشک شده و حاشیه برگ ها نکروتیک می گردد، درختان میوه به علت کمبود مس در تابستان، سرشاخه ها خشک می شوند و حاشیه برگ ها سوختگی پیدا می کنند.
منگنز(Mn)
در ترکیب بسیاری از آنزیم های تنفسی ، فتوسنتز و مصرف ازت در گیاه شرکت دارد.
کمبود ان باعث کلروزه شدن برگ ها شده ولی رگبرگ ها سبز باقی می مانند.
طرح برگ شطرنجی می گردد و کمبود شدید برگ ها را خشک می کند.
مواد مسموم کننده گیاه در خاک:
عوامل موثر در مسمومیت گیاهان
نوع عناصر اضافی در خاک:
برخی از عناصر که زیاد مورد نیاز هستند سمیت کمتری دارند مثل منگنز و آهن در صورتی که بور به مقدار بیشتری برای گیاه زیان آور است.
نوع گیاهان: حساسیت گیاهان در برابر عناصر متفاوت است .
روابط متقابل بین عناصر: عناصر ممکن است با یکدیگر روابط متقابلی داشته باشند و یک عنصر جذب عنصر دیگری را دچار اختلال کند و یا در رابطه با اثر عنصر در گیاه اختلال بوجودآورد.
مثلا افزایش سدیم باعث کاهش کلسیم در گیاه می شود.
اثرات عناصر در شرایط خاک:
مثلا برخی عناصر موجب تغییر PH خاک می گردند،مثلا کلرورسدیم،سولفات سدیم، کربنات سدیم باعث قلیایی شدن خاک می شوند.
ویژگیهای خاک مثل اسیدی بودن و قلیایی بودن خاک نیز در مسمومیت گیاهان نقش دارد.

فصل ششم

نمونه هایی از بیماری های گیاهی

(چگونگی به وجود آمدن، علائم و راههای مبارزه با آن ها)

سفیدک کرکی (دروغین) آفتاب گردان sunflower downy mildew
عامل بیماری قارچ p.helianth ) Plasmopra halstedii )می باشد که ازگروه Oomycetes است. یکی از بیماری های مهم آفتاب گردان است که از کشورهای زیادی از جمله ایران گزارش شده است. حدود سال 1343 برای اولین باردر
آذربایجان دیده وگزارش گردید. در آذربایجان،گیلان و کردستان بیماری مهمی است. درفارس هم دیده شده است. این بیماری بذرزاد است. خسارت این بیماری خیلی زیاد است زیرا ممکن است اصلاً بذر تشکیل نشود. ویا اینکه میزان روغن ان پایین بیا ید و گاهی اوقات تا 50%محصول راازبین ببرد. قارچ عامل بیماری روی جوانه زنی بذر هم اثر دارد،چراکه بذرها کوچک مانده وقدرت جوانه زنی آن ها کاهش می یابد ویا اینکه تولید گیاهان غیرنرمال(کوتوله) می کند .
علائم بیماری:
علائم بیماری بصورت کوتولگی با لکه های کلروتیک در اطراف رگبرگ ها وایجاد حالت موزائیکی می باشد(شبیه علائم بیماری های ویروسی ). این علائم هم دربرگ های اولیه وهم در برگ های بزرگتر دیده می شود.درزیر برگ پوشش کرکی دیده می شود که به شناسایی سفیدک کرکی کمک می کند. اگردرگیاه آ لوده طبق تشکیل شود روبه بالا ست که علامت خوبی برای تشخیص بیماری است. این قا رچ درگیاه سیستمیک می شود بنابراین به اندام گل وارد شده و باعث تغییر شکل ان می گردد وحتی پوسته بذر هم سبز می شود. این بیماری تولید مرگ گیاهچه هم می کند. قارچ عامل بیماری یک Oomycetes است که اسپورانژیوفور و اسپورانژیومهای خود را درسطح زیرین برگ ودر شرایط مرطوب تشکیل می دهد.انشعابات اسپورانژیوفور دو شاخه وعمود بر هم هستند ودرانتها به استریگمای سه شاخه(صلیبی) ختم می شود ودرروی آن ها اسپورانژیوم تولید می شود. این قارچ تولید Oospore می کند که می تواند جوانه زده و تولید ریسه یا زئوسپور نماید. Oospore عامل بقای قارچ می باشد و اگر وارد خاک شد ریشه کن کردن ان مشکل است. بیماری بیشترخاکزاد است تا هوا زاد واهمیتش بیشتر ازطریق آلودگی ریشه است تا اندامهای هوایی. اگراسپور درخاک باشد وتولید زئوسپور کند این زئوسپورها به راحتی جذب منطقه رشد طولی ریشه شده و وارد ریشه می شوند و آلودگی ایجاد می نمایند.
قارچ درگیاه جوان (مرحله8-6 برگی) به راحتی ایجاد آلودگی سیستمیک کرده و وارد قسمتهای هوایی میشود . برگ های جوان نیز ممکن است بصورت موضعی آلوده شوند و قارچ از طریق روزنه ها وارد برگ شود. برای ایجاد آلودگی اولیه از طریق خاک لازم است که رطوبت خاک اشباع وحساسیت گیاه با لا وحرارت خاک پایین(15 درجه سانتیگراد) باشد. اگر حرارت خاک بالا باشد(20درجه سانتیگراد وبالا تر) زئوسپور تولید نمی شود. قارچ عامل بیماری از طریق هیپوکوتیل هم وارد گیاهچه های اولیه می شود وبصورت ریسه درگیاه حرکت کرده و در نهایت داخل بذر شده وقسمتهای داخلی ان یعنی گیاهچه را آلوده می کند. دربرگ های ریخته شده اُاُسپور فراوان است. (Over wintering )دربذر و دربقایا بصورتOospre می باشد.
کنترل بیماری:

1- تناوب کشت طولانی 10-4ساله.
2- حذف گیاهان آلوده در اوایل فصل وسوزاندن آن ها.
3- ضد عفونی بذر با قارچ کشهای سیستمیک مثل متالاکسیل (ریدومیل).
4-از ارقام مقاوم و بذر سالم استفاده شود (بهترین روشها)
بيماري زنگ برگي (قهوه‌اي) گندم wheat leaf rust
زنگ برگ يك بيماري جدي گندم، چاودار، تريتيكاله وبسياري از گندميان است كه توسط قارچ Puccinia recondita ايجاد مي‌شود. پاتوژن روي جو، قدرت پارازيتي ضعيفي دارد، اما يولاف را آلوده نمي‌كند. گونه ديگري از قارچ به نام P.hordei وجود دارد كه اغلب به جو حمله مي‌كند. علائم بيماري به صورت جوشهاي بيضي شكل كوچك و پراكنده با رنگ سياه متمايل به قرمز ، در سطح پهنك و روي غلاف برگ ظاهر مي‌شود.
بر خلاف زنگ ساقه گندم، توده يوريديوسپور بيشتر در بافت ميزبان فرو مي‌رود و باعث از هم پاشيدن اپيدرم نمي شود. يوريديوسپورهاي Puccinia recondita قرمز پرتقالي تا سياه مايل به قرمز، خاردار ، كروي و معمولاً به قطر 28-20ميكرون هستند. تليوسپورها سياه مايل به قهوه‌اي، دو سلولي با ديواره ضخيم هستند. قسمت انتهايي اسپور ممكن است گرد يا پهن باشد. تليا در طول مراحل نهايي رشد گياه به صورت جوشهايي روي غلاف برگ ها و يا در سطح پهنك برگ به وجود مي‌آيند. تليوسپورها در بافت برگ باقي مي‌مانند و به وسيله اپيدرم پوشيده مي‌شوند. گونه‌هاي جنسهاي تاليكتروم و انچوسا Thalictrum وAnchusa ، به عنوان ميزبآن هاي واسط پوكسينيا ركونديتا معرفي شده‌اند و وجود آن ها در بعضي از مناطق اروپا گزارش شده‌است، اما در ايجاد نژاد جديد اين قارچ نقشي ندارند. در مناطق معتدل، پاتوژن از سالي به سال ديگر به صورت ميسليوم يا مناطق گرم نيز تابستان گذراني قارچ در ارتفاعات بلند و در مناطق خنك تر انجام مي‌شود. زنگ برگ با استفاده از ارقام مقاوم غلات يا كشت مولتي لاين بخوبي كنترل مي‌شود.
کنترل زنگ قهوه ای گندم:
قارچ كشهايي مثل ترياديمفون (بايلتون) وبوتريزول( ايندار) در كنترل زنگ قهوه‌اي مؤثر هستند و در صورت وجود اپيدمي، مصرف آن ها اقتصادي است.
سایپروکونازول(آلتو) SL 10% نیم لیتر در هکتار )
تیوکونازول(فولیکور) EW 25% یک لیتر درهکتار)
فلوتریافول(ایمپکت) SC 12.5% یک لیتر در هکتار)
پروپیکونازول(تیلت) EC 25% نیم لیتر درهکتار).
3- زنگ سياه ساقه گندم wheat black stem rust
زنگ سياه ساقه يكي از بيماريهاي شناخته شده غلات است. تقريباً در تمامي مناطقي كه اين محصول كشت مي‌شوند وجود دارد. Puccinia graminis tritici گندم، پوكسينيا P. g. avenae يولاف، و گونه پوكسينيا P.g.secalis چاودار را آلوده مي‌كند. علائم بيماري بيشتر روي ساقه وغلاف برگ ها ظاهر مي‌شود پهنك برگ و خوشه‌ها نيز ممكن است آلوده شوند. اسپور روي ميزبآن هاي مختلف غلات توليد مي‌شود. يوريديوسپورها در داخل تاولها يوريديا توسعه يافته پس از مدتي اپيدرم را پاره كرده، توده‌اي از اسپورهاي قهوه‌اي مايل به قرمز آشكار مي‌شوند. تاولهاي زنگ نواري بزرگتر است.
يوريديا بيضي شكل يا كشيده وبافت اپيدرم در اطراف آن ها پاره شده است. تاولها ممكن است در هر دو سطح زيرين و رويي برگ ظاهر شوند. يوريديوسپورهاي P.graminis قهوه‌اي مايل به قرمز، تخم مرغي شكل، با زوايد خار مانند هستند. توليد اسپور تا زماني كه گياه به مرحله رسيدن نزديك مي‌شوند ادامه مي‌يابد. با شروع مرحله رسيدن گياه توليد يوريديوسپور كاهش مي‌يابد. در اين زمان تليوسپورها درون تليا كه در محل يوريديها در ساير قسمتها تشكيل مي‌شود، به وجود مي‌آيند. تليوسپورها دو سلولي، تقريباً سه گوش وبه رنگ قهوه‌اي تيره هستند. تليوسپور قسمتي از پايه خود را همراه داشته، داراي ديواره ضخيم است. سلول انتهايي گرد يا نسبتاً نوك دار است. تليوسپورها اغلب اپيدرم را پاره كرده از ان خارج مي‌شوند. در طول زمستان تليوسپورها در بافت گياهي باقي مانده يا ممكن است با توليد بازيديوسپور، به صورت اولين مرحله توليد مثل جنسي به سرببرند. زرشك معمولي Berberis vulgaris گونه‌هاي جنس ماهونيا Mahonia ميزبآن هاي واسط براي Puccinia graminis هستند.
باد، يوريديوسپورهاي زنگ سياه غلات را به مناطق دور دست منتقل مي‌كند. در طي دوره رشد گياهان ميزبان ، چرخه‌هاي توليد يوريديا هر 21-14 روز تكرار شده، موجب پخش سريع بيماري در مناطق وسيع مي‌گردد. اين بيماري به همراه زنگ قهوه‌اي شديداً مورد توجه متخصصان بيماري شناسي گياهي، اصلاح نباتات وساير دانشمندان است. در گذشته پيدايش نژادهاي فيزيولوژيك جديد از طريق توليد مثل جنسي، روي ميزبان واسط، زرشك، باعث كاهش شديد محصول مي‌شد و كارايي ارقام مقاوم را كاهش مي‌داد .در صورت وجود اپيدمي در مرحله سنبله مبارزه انجام شود.
کنترل زنگ سياه ساقه:
ريشه كني زرشك و كار حساب شده روي ارقام مقاوم ، از جمله عوامل مهم در افزايش پايداري مقاومت به زنگ ساقه و كاهش اپيدمي زنگ هاست.
سايپروکونازول(آلتو) SL 10% نيم ليتر در هکتار )
تبوکونازول(فوليکور) EW 25% يک ليتر درهکتار)
فلوتريافول(ايمپکت) SC 12.5% يک ليتر در هکتار)
پروپيکونازول(تيلت) EC 25% نيم ليتر درهکتار.)
کنترل شيميايي به محض مشاهده اولين علائم کانون کوبي شود. درصورت وجود اپيدمي در مرحله سنبله مبارزه انجام شود.
بيماري زنگ برگي( قهوه‌اي )جو Barley leaf rust
وجود اين بيماري به طور وسيع در بسياري از مناطق دنيا كه جو كاشته مي‌شود، گزارش شده‌است. قدرت بيماري زايي قارچ به جو و خويشاوندان نزديك ان محدود مي‌شود. بعضي از نژادهاي P.recondita نيز قادرند تا حدودي جو را آلوده كنند.
يوريديهاي P.hordei كوچك بيضوي متمايل به گرد و زرد پرتقالي است. يوريديها منحصراً روي پهنك و غلاف برگ ها تشكيل مي‌شوند. يوريديوسپورها تخم مرغي مايل به كروي، زرد نسبتاً بزرگ با ابعاد 24-28*28-36 ميكرون هستند. پس از رسيدن گياه، تليا به رنگ قهوه‌اي تيره در بافت برگ تشكيل مي‌شود كه در ابتدا توسط اپيدرم پوشيده شده است. ميزبان واسط زنگ گياهي، اورنيتوگالوم آمبلاتوم Ornithogalum umbellatum در مناطق اروپا به عنوان يك منبع آلودگي مطرح است، اما در مناطق شمال آمريكا كه آلودگي وجود دارد، مشاهده نمي‌شود؛ بنابراين به نظر نمي‌رسد كه اين گياه نقش اساسي در بقاي قارچ و توليد نژادهاي فيزيولوژيك جديد داشته ‌باشد.
شرايط گرم و مرطوب براي رشد، توسعه و انتشار بيماري زنگ قهوه‌اي جو بسيار مناسب است . در مناطق معتدل يوريديهاي قارچ روي جوهايي كه در پاييز كاشته شده‌اند، زمستان گذراني مي‌كنند.
در حال حاضر استفاده از ارقام مقاوم، اقتصادي‌ترين شيوه كنترل بيماري است
5- بيماري زنگ نواري يا زنگ زرد گندم Wheat strip rust

زنگ زرد يا زنگ نواري(سرخو) Puccinia striiformis يكي از بيماريهاي مهم گندم و جو است و تا حدودي تريتيكاله و چاودار و بعضي از گرامينه‌هاي ديگر را تحت تاثير قرار مي‌دهد. به نظر مي‌رسد يولاف نسبت به اين بيماري مصون باشد. تا كنون ميزبان واسطي براي ان شناخته نشده است. اين بيماري در درجه حرارت پايين‌تر از درجه حرارت مناسب براي توسعه زنگ ساقه و برگ صورت مي‌گيرد.
يوريديها به صورت نوارها يا خطوط زرد باريك عمدتاً روي برگ ها و سنبلچه‌ها تشكيل مي‌شوند. زماني كه خوشه‌ها آلوده مي‌شوند تاولها در سطح داخلي پوشينه‌ها و پوشينكها ظاهر شده، در بعضي مواقع دانه‌هاي درحال تشكيل را مورد حمله قرار مي‌دهند. يوريديوسپورهاي دو سلولي ، به رنگ قهوه‌اي تيره و از نظر شكل و اندازه شبيه به P.recondita است. تليوسپورها نقش چنداني در چرخه زندگي قارچ ندارند. تلياها بر روي سطح غلاف وبرگ به صورت نوارهاي قهوه اي تيره كه به وسيله اپيدرم پوشيده شده‌اند، به وجود مي‌آيند. در مناطقي كه درجه حرارت خيلي پايين نيست ، قارچ به صورت يوريديوسپور وميسليوم روي غلاتي كه در پاييز كشت شده‌اند، زمستانگذراني مي‌كند. شيوع وتهاجم ثانوي در شرايط خنك بهار آغاز مي‌شود .
کنترل زنگ زرد:

استفاده از ارقام مقاوم و یا متحمل در اولویت قرار دارد.
سایپروکونازول(آلتو) SL 10% نیم لیتر در هکتار )
تبوکونازول(فولیکور) EW 25% یک لیتر درهکتار)
فلوتریافول(ایمپکت) SC 12.5% یک لیتر در هکتار)
پروپیکونازول(تیلت) EC 25% نیم لیتر درهکتار.)
کنترل شیمیایی به محض مشاهده اولین علائم کانون کوبی شود. درصورت وجود اپیدمی بهتراست در مرحله سنبله مبارزه انجام شود.
6- زنگ تاجي يولاف Crown rust
زنگ تاجي يك بيماري يولاف است كه توسط قارچي موسوم به Puccinia coronata ايجاد مي‌شود. صرف نظر از تعداد بسيار معدودي از گرامينه‌ها، ساير غلات زراعي را مورد حمله قرار نمي‌دهد. اين بيماري در هر جا كه يولاف كشت مي‌شود، شايع است. تنوع در نژادهاي فيزيولوژيك قارچ؛ بويژه مناطقي كه ميزبان واسط يعني سنجد تلخ Rhamnus cathartica و گونه‌هاي مشابه ان وجود دارد، خيلي زياد است.
جوشهاي يوريديها غالباً در سطوح برگ توسعه مي‌يابند؛ اما ممكن است در غلافهاي برگ وسنبله‌ها نيز ديده شوند. يوريديها به صورت تاولهاي كوچك و پراكنده و تخم مرغي شكل با يوريديوسپورهاي نارنجي رنگ ظاهر مي‌شوند. اپيدرم در نواحي اطراف تاولها مختصراً برآورده مي‌شود. يوريديوسپور كروي يا تخم مرغي، خاردار، به رنگ زرد نارنجي است. زماني كه رسيدن گياهان نزديك مي‌شوند، تلياها در برگ های آلوده توسعه مي‌يابند. جوشهاي تليا ممكن است به صورت خطوط سياه روشن در اطراف يوريديها رشد كنند، اما به وسيله اپيدرم پوشيده شوند. تليوسپورها از نظر شكل، از تليوسپورهاي گونه‌هاي ديگر كاملاً مشخص هستند. نوك سلول هاي انتهايي تليوسپورها پهن و چندين برآمدگي روي ان وجود دارد كه به اسپور شكل تاج مي‌دهد. وجه تسميه قارچ نيز اسپوران است.
قارچ در آب وهواي گرم با توليد مداوم يوريدیوسپور از فصلي به فصل ديگر منتقل مي‌شود. در مناطق خنك تر، بيماري به وسيله اسپورهايي كه توسط جريان باد از مناطق گرم حمل مي‌شوند. يا ايديوسپورهايي كه روي سنجد تلخ تشكيل مي‌شوند، آغاز مي‌شود.
در بسياري از مناطق توليد يولاف مثل آفريقا، آمريكاي جنوبي و مكزيك، به تناسب پيدايش نژادهاي فيزيولوژيك جديد پاتوژن، اقدامات لازم جهت اصلاح ارقام مقاوم صورت نگرفته است؛ بنابراين توليد يولاف در اين مناطق به دليل خسارت زنگ تاجي، زنگ ساقه و ويروس كوتولگي زرد جو كاهش يافته است
7- هيپرپارازيت زنگ Rust hyperparasite

Darluca filum يك پارازيت اجباري قارچ هاي مولد زنگ است كه غالباً در آب و هواي گرم ديده مي‌شود. قارچ اندامهاي باردهي سياهرنگ خود ( پيكنيدها) را در داخل جوشهاي زنگ تشكيل مي‌دهد.
اندامهاي باردهي قارچ به صورت گروههاي متعدد، شامل پيكنيد كروي سياه در داخل جوشهاي زنگ ظاهر مي‌شود. كنيديها به صورت توده ژله‌اي به رنگ سفيد تا خاكستري روشن، از طريق منفذ پيكنيدیوم آزاد مي‌شوند. كنيديها، بي رنگ ، دو سلولي ، بيضي شكل وكشيده هستند. اندازه‌كنيديها3-4*14-16 ميكرون است. در دو انتهاي اسپور چند سيخك كوتاه ديده مي‌شود. رشد آهسته قارچ D.filum مانع از ان شده است كه اين قارچ به عنوان يك عامل مؤثر در كنترل بيولوژيكي زنگ ها مطرح شود
8- کوتولگی زبر ذرت Maize Rough Dwarf virus

اولین بار در سال 1362 توسط دکتر ایزدپناه از فارس گزارش گردید. در سالهای اخیر بیماری در شهرستان مرودشت مشکل ساز شده است.
علائم بیماری:

علائم بیماری در مزرعه عبارت است از کوتاه ماندن فاصله میان گره ها وکوتولگی شدید بوته ها، راست ایستادن برگ ها، وجود برجستگیها یا گالهای ریزی روی دمبرگ و در پشت برگ وهمچنین روی غلاف میوه، این برجستگیها به پشت برگ حالت زبری می دهد. گاهی برای تشخیص گالها نیاز به ذره بین می باشد. در برگ های جوان انتهائی ممکن است حالت رنگ پریدگی دیده شود.
عامل بیماری(MRDV) ویروسی از گروه Reoviridae که دارای دو لایه کاپسید می باشد. در طبیعت فقط زنجره Laodelphax striatellus به عنوان ناقل شناخته شده است.
کنترل:

1- تناوب زراعی که در این تناوب غلات باید حذف شود.
2- استفاده از علف کشها برای نابودی علفهای هرزی که ویروس در روی آن ها زمستانگذرانی می کنند.
3- مبارزه با ناقل بوسیله حشره کشهای دیازینون و فوزالن
5- کاشت لاینهای متحمل اینبرید، هیبرید و واریته های مقاوم
9- سياهك آشكار جو و يولاف Crown & barley loose smut

يولاف و جو نسبت به فرم گونه‌هاي مختلف قارچ Ustilagonigra حساسند. اين گونه نيز داراي دو نوع است كه يك نوع ان تنها به جو حمله مي‌كند و نوع ديگر ان تنها به يولاف. علائم بيماري كاملاً شبيه علائم سياهك آشكار U.nuda است. ريشكها و گلومهاي گياه آلوده در بعضي موارد بويژه در جو رشد مي‌كند؛ اما اين خصوصيت با توجه به شرايط محيطي و رقم گياه ممكن است تغيير كند. توده اسپور به رنگ قهوه‌اي شكلاتي تيره تا كاملاً سياه است. غشايي كه توده‌هاي اسپور را احاطه كرده است، معمولاً سخت‌تر از غشايي است كه در U.nuda ديده مي شود. زمان پخش اسپورها نيز بسته به ميزان دوام غشاي پوششي به تأخير مي‌افتد.
تليوسپورها پس از آزاد شدن پخش مي‌شوند و در سطح خاك و پوسته بذرهاي گياهان مجاور قرار گرفته، به صورت غيرفعال تا زمان كاشت مجدد بذر باقي مي‌مانند. پس از كاشت بذر، تليوسپورهاي موجود در سطح بذر يا خاك اطراف ان، جوانه زده، پس از توليد اسپوريدي، هيف مستقيماً وارد بافت گياهچه مي‌شود.
تليوسپورها قهوه‌اي تيره تا سياه، كم و بيش با قطر 6-5/7 ميكرون هستند. تعداد خار موجود در سطح اسپورها متفاوت است. اين تليوسپورها قبل از جوانه زني عملاً از تليوسپورهاي قارچ يوستيلاگونودا قابل تشخيص نيستند. پس از جوانه زني، تليوسپور توليد يك ميسليوم اوليه و اسپوريديهاي كشيده مي‌كند. اسپوريديهاي ثانويه نيز ممكن از طريق جوانه‌زني (شبيه مخمر) ايجاد شود. تشكيل اسپوريديها وسيله تشخيص مناسبي است.
کنترل:

ضدعفوني بذرها با قارچكش مناسب مي‌تواند از آلوده‌شدن گياهچه جلوگيري كند. استفاده از ارقام مقاوم با ضدعفوني بذر معمولاً بيماري را تحت كنترل قرار مي‌دهد.
1دیفنوکونازول(دیویدند DS3% 2در هزار)
2 تبوکونازول(راکسیل DS2% 5/1 درهزار)
3 کاربوکسین تیرام( FL40% 5/2 درهزار)
4 دی نیکونازول(سومی ایت WP 2% 2در هزار : سیستیمیک دو منظوره)
ازسموم فوق برای ضد عفونی بذر قبل از کشت استفاده می کنیم.

10- سياهك سخت جو Barley covered smut

بيماري سياهك سخت (پوشيده) Ustilago hordei، تنها در جو و يولاف باعث كاهش شديد محصول مي‌شود).
قارچ هاي مولد بيماري سياهك سخت در جو و يولاف، از نظر خصوصيات مرفولوژيك مشابهند؛ اما از نظر ايجاد بيماري در يولاف و جو با يكديگر تفاوت دارند؛ يعني يك نوع تنها جو را و نوع ديگر تنها يولاف را آلوده مي كند
کنترل:
کاربوکسین تیرام wp 75% یک تادو در هزار ضد عفونی بذر
مانکوزب wp 80% یک تا دو در هزار ضد عفونی بذر قبل از کشت
11- بیماری های گیاهچه و بذر پنبه cotton seeding diseases
قارچ های Thielaviopsis basicola و Pythium Spp. و Rhizoctonia solani عامل بیماری گیاهچه هستند.
Thielaviopsis basicola این قارچ تولید کلامیدوسپور سیاهرنگِ زنجیری و مقداری کنیدیوم می کند. به کنیدیوم ها اصطلاحاً Endo conidium گویند. برای جداسازی این قارچ ریشه هویج را برش داده و تمیز می شویند. بعد قرص های ریشه هویج را در یک پتریدیش می چینند. مقداری از خاک باضافه قطره آبی روی هویج میگذارند و در انرا می بندند پس از4-3 روز خاک را شسته و در صورت وجود قارچ روی قطعات هویج تولید پوسیدگی سیاه یا خاکستری می کند که با میکروسکوپی کردن قابل تشخیص است . عامل دیگر(Xanthemonas campestris) p.v. malvacearum این باکتری علاوه بر مرگ گیاهچه کوتیلدون را هم له می کند.
پیشگیری از Damping –off درپنبه :
بذرهای روغنی در اثر انبارداری زیاد قدرت جوانه زنی خود را از دست می دهند و یا جوانه زنی آن ها
ضعیف می شود و قارچ به راحتی به آن ها حمله می کند.
کنترل:
1- ازبذر تازه وسالم استفاده گردد.
2- بذر مورد استفاده از مناطق خشک بدست آمده باشد زیرا بیماری کمتری دارد.
3- ضد عفونی بذر با کاربوکسین و کاربوکسین تیرام 4-6 WP75%در هزار
4- برای ضد عفونی بذور پنبه از قارچ های انتاگونیست نیز استفاده می شود.
5- رعایت تراکم بوته وشخم عمیق در کنترل بیماری موثر است
12- پوسیدگی سیاه ساقه آفتابگردان phytophthora stem Rot یا Black stem Rot
از فارس گزارش شده ولی هم اکنون مقدار ان کم است. عامل ان Phytophthora cryptogea است. این بیماری به گیاه بزرگ آفتابگردان حمله کرده گیاه را می شکند و باعث میشود که طبق گیاه بیفتد. پوسیدگی فقط در ساقه دیده میشود و پوسیدگی ریشه دیده نمی شود. شروع سیاه شدن ساقه از هر جای ساقه ممکن است ولی تا جایی که آب میرسد ادامه می یابد. آب آبیاری، آب سیل یا … .با بالا آمدن آب زئوسپورهای قارچ بالا آمده و به ساقه حمله می کنند. در گلخانه مایه زنی ریشه بیماری ایجاد نکرده است. قارچ هتروتالیک است. قارچ مستقیماً و بدون احتیاج به هیچ زخمی وارد ساقه میشود.
کنترل بیماری :
ارقام مقاوم در درجه اول اهمیت قراردارند، کشت خطی و جلوگیری از غرقاب شدن مزرعه و ایجاد زهکش مناسب نیز در کنترل بیماری موثرند.
13- زنگ آفتابگردان sunflower rust
عامل بیماری قارچ Puccinia helianthi است. این بیماری از خوزستان، آذربایجان، مازندران و … گزارش شده است. این زنگ تک میزبانه است و فقط روی آفتابگردان دیده میشود. تلیوسپورقارچ دوسلولی است و یوریدیوسپورهای تک سلولی خاردار دارد. ایسیوم و بازیدیوم قارچ دیده نشده است ولی احتمالاً تشکیل میشوند.
در بوشهر و برازجان هم به طور پراکنده دیده شده است زیرا آفتابگردان را در زمستان می کارند و قارچ به هوای مرطوب نیاز دارد. این بیماری در ایران اهمیت اقتصادی ندارد ولی مبارزه با ارقام صورت میگیرد
14- لکه موجی آفتابگردان sunflower target spot
دوگونه آلترناریا در مناطق مختلف این بیماری را ایجاد می کنند Alternaria zinniae و A. helianthi . البته دردنیا بیشتر گونه اول ذکر شده است و در ایران گونه دوم را گزارش کرده اند.
علائم بیماری بصورت لکه های نکروتیک قهوه ای رنگ روی برگ میباشد که ممکن است موجدار باشد و اطراف ان را محلول زرد رنگی پوشیده باشد. این علامت نشانه خوبی برای تشخیص آلترناریا میباشد. اسپورهای این دو گونه کاملاً با هم متفاوتند. اسپورها معمولاً قهوه ای و چند سلولی هستند. این بیماری بذرزاد میشود بنابراین ممکن است که برگ های اولیه (کوتیلدونها) را نیز آلوده کند. آلترناریا برای تولید و پخش اسپور احتیاج زیادی به رطوبت دارد. بنابراین در مناطقی که رطوبت کم است این قارچ اهمیت چندانی ندارد. بیماری در شرایط گرم و مرطوب شدید است. آلودگی شدید برگ ها باعث ریزش برگ میشود و اگر به ساقه حمله کند باعث شکسته شدن ساقه میشود. قارچ در مواد آلی و بقایای گیاهی و نیز در بذر باقی میماند و توسط بذر به مناطق دور انتقال می یابد.
کنترل بیماری :
1- استفاده از ارقام مقاوم و متحمل بسیار حائز اهمیت است.
2- استفاده از بذر سالم.
3- از بین بردن بقایای گیاهی.
3- استفاده از سموم (دی تیوکارباماتها مثل زینب، مانب و مانکوزب).
15- لکه قهوه ای یونجه Alfalfa common leaf spot
عامل بیماری قارچ Pseudopeziza medicaginis از گروه آسکومیستهاست. این بیماری کم وبیش در تمام مناطق ایران وجود دارد. علائم عبارت است از تشکیل لکه های گرد قهوه ای رنگ به قطر 2-1میلی متردر روی برگچه ها که در صورت زیاد بودن تعداد لکه ها، برگچه ها ممکن است خشک شده و بیفتد و کیفیت محصول کاهش یابد. اما به طور کلی خسارت این بیماری چندان مهم نیست.
آپوتیسیوم قارچ به شکل یک نقطه برجسته کوچک در وسط لکه های روی برگ تشکیل میشود که حاوی آسکهای استوانه ای و آسکوسپورهای تک سلولی است. همچنین در آپوتسیوم رشته های عقیمی به نام پارافیز در لابه لای آسکها دیده میشود.

این قارچ زمستان را بصورت میسلیوم یا آپوتسیوم در برگ های ریخته ولی نپوسیده گیاه می گذارند. آپوتسیوم در فصل رشد و نمو گیاه، هر وقت شرایط مساعد شد، تشکیل شده و آسکوسپورها مرتباً آزاد شده و تولید آلودگیهای جدید می کنند.
کنترل:
1- استفاده از ارقام مقاوم.
2- برداشت زود هنگام یونجه.
3- در صورت آلودگی شدید از مانب 2 و wp80% در هزار استفاده می کنیم
16- گال زگیلی یونجه Alfalfa crown wart

بیماری ناشی از قارچ physoderma alfalfa که نشانه ان تشکیل گال در ناحیه طوقه اغلب در زیر سطح خاک است. گالها ابتدا سفید هستند و سپس به رنگ قهوه ای در می آیند.
قابل توجه است که منابعی چون قارچ شناسی الکسوپولوس عامل زگیل طوقه یونجه را یک کتریدی بنام Urophlyctis alfalfa معرفی کرده است
17- سفیدک کرکی یونجه Alfalfa downy mildew
عامل این بیماری Peronospora trifoliarum(aestivalis) می باشد.
کنترل:
1- در صورت نیاز از مانکوزب2 wp80% در هزار پس از برداشت یونجه استفاده می کنیم.
2- چین اول رازوتر برداشت می کنیم
18- لکه آجری یونجه و لکه سیاه شبدر

عامل لکه آجری Stemphyllium botryosum وعامل لکه سیاه شبدر قارچ Polythrineium trifolii می باشد. لکه آجری در مناطقی چون خوزستان و سیستان و بلوچستان انتشار دارد.
کنترل :
1- برداشت محصول پس از پیدایش اولین علائم
2- کشت ارقام مقاوم مانند رقم موآپا.
3- انهدام بقایای آلوده
4- کاهش میزان آبیاری.
19- ویروس موزائیک یونجه Alfalfa mosaic virus
دامنه میزبانی این ویروس خیلی زیاد است. در یونجه تولید حالت موزائیک و گاهی چروکیدگی برگ و کوتولگی بوته ها میکند. در لوبیا چشم بلبلی حالت ابلقی در برگ ها ایجاد میکند. در لوبیا تولید نقاط زرد در متن برگ ها میکند.
در نخود ایرانی موجب قهوه ای شدن آوندهای آبکشی و ایجاد پژمردگی میشود. این ویروس چند پیکره ای می باشد و ژنوم تقسیم شده دارد و بعضی از پیکره ها ایزومتریک و بعضی کشیده می باشند. قطر این پیکره ها 18nmولی طول آن ها متغیر از18-58nmاست.
ژنوم در بین این پیکره ها، بجز پیکره ایزومتریک تقسیم شده است. این ویروس در لوبیا و یونجه بذرزاد میشود و همچنین به راحتی از طریق انتقال مکانیکی منتقل میشود و به علت داشتن دامنه میزبانی خیلی وسیع به راحتی قابل کنترل نیست
20- نماتد ساقه یونجه Alfalfa stem nematode
در مناطقی چون فارس، همدان، اصفهان، مرکزی، زنجان ، کرمانشاه، گیلان کسترش دارد. نماتد عامل Ditylenchus dipsaci می باشد.
روي ساقه،جوانه‌ها يا گياهان جوان برآمدگيها‍يي بوجود مي‌آيد وبرگ ها كوتاه وپيچيده مي‌شوند. نوك برگ ها از بين مي‌رود. برای کسب اطلاعات جامع تر به قسمت نماتدشناسی مراجعه شود.
کنترل:
1- دیمتوات EC40% و 0.8 لیتر در هکتار در مزارع بذری قبل از به گل رفتن یونجه
2- مصرف 33 گرم متیل بروماید در متر مکعب برای ضد عفونی بذر یونجه به مدت 24 ساعت
21- پژمردگی ورتیسلیومی(پژمردگی آوندی) پنبه Cotton Verticillium wilt
این بیماری یکی از بیماری های پنبه در مناطق پنبه خیز ایران است. دو گونه ورتیسیلیوم به نامهای Verticilium dahliae و V.albo-atrum عامل این بیماری می باشند. که هر دو گونه در ایران وجود دارند ولی گونه غالب V.dahliae می باشد.
گونه (Gossypium barbadense) (پنبه مصری) نسبت به ورتیسلیوم مقاوم است. دامنه میزبانی ورتیسلیوم وسیع بوده و حدود 160 گونه از 40 خانواده را دربر می گیرد.
هر دو گونه دارای کنیدیوفورهای منشعب فراهم (Verticillate branching) می باشند.گونه (V.dahliae) دارای میکرواسکلروتهای سیاهرنگ بوده که اندام مقاوم قارچ محسوب می شوند ولی گونه دیگردارای ریسه های ضخیم و سیاهرنگی می باشد که به آن ها ریسه سیاه می گویند و اندام مقاوم قارچ است.
با قرار گرفتن ریشه گیاه در مجاورت میکرواسکلروتهای موجود در خاک،این میکرواسکلروتها جوانه زده و از طریق تارهای کشنده وارد آوندهای چوبی شده و در انجا کنیدیوفور و کنیدی تشکیل میدهند.از طریق آوند چوبی،کنیدیومها به سرعت حرکت کرده و به نقاط بالای گیاه میرسند.
علایم در گیاه متنوع است. کمی زردی و پژمردگی دیده میشود که رفته رفته برگ ها خشک میشوند. روی پهنک برگ قسمتهایی کلروزه و سپس نکروزه می شوند که V شکل است. اگر ساقه را قطع کنیم آوندها قهوه ای دیده می شوند. هنگامی که گیاه پیر می شود ورتیسلیوم از آوند خارج شده و به قسمتهای دیگر گیاه میرسد علایم 1 تا 1.5 ماه بعد از کشت دیده میشوند.شدت علایم به حساسیت گیاه میزبان، میزان تراکم قارچ در خاک و استرین قارچ بستگی دارد. V.dahliae دو استرین(Strain) مهم دارد: 1- استرین معمولی( ss-4)
2- استرین برگ ریز (T-9).
در استرین معمولی قارچ قسمتهای وسط برگ را خشک کرده ولی برگ ها بر روی گیاه باقی می مانند و حرکت قارچ در برگ ها به شکل Vمیباشد. ولی استرین برگ ریز هنگامی که هنوز برگ سبز است باعث خم شدن دمبرگ ها (epinasty) میشود،اگر به چنین برگی دست بزنیم یا در اثر هر لرزش دیگری، به راحتی از شاخه جدا می شود. بعد از مدتی گیاه کاملاً لخت شده و برگ های کوچک جدیدی تولید می کند. سویه برگ ریز گرمادوست تراست.
استرین برگ ریز حتی باعث ریزش غوزه ها نیز می شود. در این استرین گسترش قارچ تا نوک گیاه ادامه می یابد ولی در استرین معمولی تا اواسط گیاه گسترش می یابد.گیاه مقاوم به استرین معمولی نسبت به استرین برگ ریز هم تا حدودی مقاوم است. برگ ریزی در نتیجه ایجاد لایه جداشونده در محل اتصال برگ به دلیل تولید اتیلن یا آبسزیک اسید صورت می گیرد.
کنترل بیماری:
1- استفاده ازارقام مقاوم یا متحمل.
2- تناوب با گیاهان غیر میزبان بخصوص برنج ،یونجه و آیش خاک .
3- حذف بقایای گیاهی آلوده.
4- آفتاب دهیSoil solarization
5- تنظیم میزان آبیاری وکود دهی.کود پتاس مقاومت گیاه را بالا می برد. نوع کود ازته هم مهم است. ازت باید به صورت اوره یا آمونیوم به خاک داده شود نه به صورت خود نیترات که این را در مسئله PH دور ریشه توجیه می کنند
22- پژمردگی آوندی فوزاریومی(زردی فوزاریومی) Cotton Fusarium wilt
این بیماری توسط Fusarium oxysporum f.sp.Vasinfectum که اختصاصی پنبه است ایجاد می شود ولی اهمیت ان در ایران به اندازه ورتیسلیوم نیست.در خاکهای اسیدی و شنی یا آلودگی نماتد ریشه گرهی بیماری زیادتر است.
علائم بیماری از موقع کاشت تا موقع برداشت دیده میشود ومیزان ان بستگی به میزان آلودگی خاک دارد.علائم به صورت پژمردگی در گیاه دیده میشود و آوندها نیز قهوه ای میشوند و حتی برگ ریزی نیز پدید می آید. منتهی تفاوتهایی نیز با ورتیسلیوم دارد.از جمله اینکه در اینجا بیشتر زردی دیده میشود و گیاهان آلوده کمی کوتاه می مانند.در فوزاریوم رنگ قهوه ای آوندها خیلی تند و سیر می باشد و تغییر رنگ فقط در ناحیه آوندها دیده میشود ولی در ورتیسلیوم تغییررنگ در ناحیه مغز ساقه هم دیده میشود.
فوزاریوم یک قارچ ناقص است و تولید ماکرو کنیدی و میکروکنیدی میکند و نیز اسپورهای مقاومی به نام کلامیدوسپور تولید می نماید. فرم تخصص یافته ای که به پنبه می زند دارای پنج نژاد می باشد که از نظر دامنه میزبانی (ارقام پنبه ای که آلوده میکند) تفاوت دارند. بقایای قارچ به صورت کلامیدوسپور است که پس از جوانه زدن و ورود به ریشه وارد آوندها شده و تولید میکروکنیدیوم می کند. براثرسمی که قارچ ترشح میکند پارانشیم آوندی به داخل آوندهاهجوم آورده و جلوی انتشار قارچ را با ایجاد تایلوز می گیرد. زردی گیاه به علت توکسین وتیلوز می باشد. وقتی که آوندها کاملاً نابود شدند قارچ از آوند وارد بافت های دیگر شده در آن ها کلامیدوسپور تولید می کنندکه این کلامیدوسپورها همراه با بافت مرده گیاه وارد خاک میشوند.
کنترل بیماری :
1- استفاده از ارقام مقاوم (ارقام ساحل و ورامین)
2- تناوب کشت3ساله با غلات ویونجه.
3- کنترل نماتد خصوصاً درخاک های سبک زیرا نماتد مقاومت گیاه را می شکند.
4- استفاده از کودهای ازته وپتاسه
این قارچ گرما دوست است (بهینه دما 28 درجه سانتی گراد) و در نتیجه در خیلی از مناطق جنوبی ایران می تواند مشکل ساز شود
23- پوسیدگی های غوزه(boll rot) و تار پنبه cotton boll rot
حدود 170 گونه قارچ تاکنون از روی غوزه های پنبه گزارش شده است که چند گونه مهم در اینجا توضیح داده میشود :
1- جنس Aspergillus :
دو گونه آسپرژیلوس (پوسیدگی زرد Aspergilus.flavus )و(پوسیدگی سیاهA.niger) در روی الیاف پنبه ایجاد پوسیدگی می کنند که گونه اول خیلی خطرناک تر است چون علاوه بر پوسیدگی، در بذرهای آلوده تولید آفلاتوکسین می نماید که در روغن ایجاد اشکال مینماید. این قارچ تولید پوسیدگی زرد کرده و باعث سستی الیاف می شود. این قارچ ها در جاهایی که در هنگام باز شدن غوزه بارندگی داریم خیلی خطرناک هستند و سبب ایجاد پوسیدگی زیاد در الیاف می شوند. ضمناً بذرهایی که الیافشان آلوده شده باشد برای کاشتن مناسب نیستند چون قدرت جوانه زنی آن ها کاهش می یابد.اگر رطوبت پایین باشد این بیماری ها دیده نمی شوند. بهینه دمای رشد این قارچ 35-25 درجه سانتی گراد است.
گونه دوم پوسیدگی سیاه ایجاد میکند و الیاف پوسیده میشوند. این قارچ ها هوا زاد بوده و به راحتی با باد پخش میشوند.
2- پوسیدگی خاکستری Nigrospora oryzae :
این قارچ یک قارچ ناقص است و پوسیدگی خاکستری رنگی روی الیاف ایجاد می کند و سبب سستی و پوسیدگی الیاف میشود. ناقل این قارچ کنه است و ظاهراً زندگی این دو بهم بستگی دارد،بطوریکه اگر کنه نباشد آلودگی کم است و یا اصلاً وجود ندارد. آلودگی با کنه 30-20 برابرمیشود. این کنه ها قارچ خوار بوده و در واقع نوعی زندگی همزیستی دارند. زمانیکه غوزه ها در حال باز شدن هستند اسپور قارچ توسط کنه به داخل غوزه ها حمل میشود. این قارچ اسپورهای بزرگ سیاهرنگی تولید میکند.
3- پوسیدگی نرم Nematospara SPP. :
این قارچ آسکومیست است و با سن منتقل شده و باعث آبی یا آب لمبو شدن غوزه ها میشود و ممکن است با باکتری اشتباه گرفته شود. اگر ناقل کنترل شود این بیماری هم کنترل می شود. سن ناقل از جنس Dysdercus میباشد.
کنترل بیماری های پوسیدگی غوزه پنبه :
برای مبارزه با بیماری های پوسیدگی غوزه کار زیادی نمی توان انجام داد. بارندگی و رطوبت سبب افزایش آن ها می شود. اگر رطوبت نباشد و شرایط خشک باشد بیماری هم نیست. بایستی گیاهان را فاصله دار کاشت که رطوبت در بین آن ها بالا نرود.
در دادن کود ازته بایستی دقت کرد زیرا سبب افزایش رشد رویشی و افزایش رطوبت می شود. در بعضی مناطق در اواخر فصل هورمونی روی گیاه میریزند که سبب برگ ریزی میشود و در نتیجه، هم برداشت آسانتر است و هم رطوبت کاهش می یابد. دفع علفهای هرز هم مهم است زیرا وجود آن ها باعث تجمع رطوبت و شدت آلودگی میشود.

24- بیماری باکتریایی لکه زاویه ای پنبه Cotton Bacterial angular leaf spot
(پاسوزک پنبه =ساق سیاه پنبه)
این بیماری در نقاط پنبه خیز مرطوب دنیا خیلی مهم است ولی در شمال ایران گزارش نشده است و برعکس درقسمتهای کویری (ا صفهان و یزد) دیده شده است. در این مناطق نوع پاسوزک دیده شده که علایم روی قسمتهای پایین گیاه است. علایم این باکتری در قسمتهای هوایی بصورت لکه زاویه ای روی برگ دیده میشود که ابتدا حالت آبسوخته داشته و بعداً نکروزه میشود. روی غوزه نیز لکه های بیضی یا گرد تشکیل میشود که حالت آبسوخته داشته و در نتیجه بذر آلوده میشود. در مناطقی هم ممکن است عامل بیماری روی شاخه ها رفته ولکه های سیاه کشیده تولید می کند که به ان ساق سیاه یا پاسوزک (Blak arm) می گویند. پاسوزک ممکن است با قارچ اشتباه شود چون سبب سیاه شدن و باریک شدن قسمت پایین پنبه شده و بوته را از پا درمی آورد. گاهی روی قسمتهای آلوده صمغ سفیدرنگ ترشح میشود که در واقع خود باکتری (ooze) میباشد.
جداسازی باکتری خیلی آسان است و روی محیط کشتهای معمولی مانند PDA وNA به راحتی جدا میشود. برای این کار بافت را خیس کرده روی محیط کشت می کشند که بعد از یک روز کلنی های ریز زرد رنگ با سطح محدب و حاشیه صاف در روی آن ها دیده میشود که رشد خفیف دارد. برای شناسایی دقیق باکتری بایستی نقشهای بیوشیمیایی انجام گیرد.
باکتری عامل بیماری Xanthomonas campestris p.v. malvacearum نام دارد که مخصوص پنبه می باشد و دارای نژادهای فیزیولوژیکی زیادی است. حرارت مساعد برای باکتری 30-25 درجه سانتی گراد میباشد. این باکتری در بقایای گیاهی آلوده یا روی بذرهای آلوده باقی میماند و احتمال دارد که در طبیعت میزبان های وحشی دیگری هم داشته باشد. اگر بذر آلوده باشد باکتری در روی برگ های اولیه گیاهچه آلودگی را آغازمی کند و اگر شرایط از نظر دما و رطوبت مساعد باشد به قسمتهای هوایی گیاه نیز سرایت میکند ولی اگر در مناطق کویری و بی باران باشد باکتری فقط قسمتهای پایین گیاه را آلوده می کند. شرایط مساعد بیماری رطوبت بالا(85%) و حرارت بالا (35-30 درجه سانتی گراد) است. بارندگی و آبیاری بارانی نقش عمده ای در گسترش بیماری دارند و باکتری از گیاهی به گیاه دیگر فقط با ترشحات باران پخش میشود ولی حشرات هم ممکن است در گسترش آلودگی و به خصوص در آلودگی غوزه ها نقش داشته باشند.
کنترل بیماری :
1- استفاده از ارقام مقاوم و اصلاح شده.
2- اصلاح سیستم آبیاری(کاهش رطوبت مزرعه.
3- بهداشت زراعی.
4- تناوب کاشت دو ساله با گیاهان غیرمیزبان.
5- کشت خطی.
6- استفاده از بذر سالم و بدون کرک
25- بیماری های ویروسی پنبه cotton virus diseases
بیماری های مهم ویروسی و شبه ویروسی پنبه عبارتند از : پیچیدگی برگ پنبه (Leaf curl) چروکیدگی برگ(Leaf crumple ) بیماری آبی( Blue disease) رگبرگ روشنی (Vein clearing) موزائیک( Mosaic) فیلودی ((Phyllody
پیچیدگی برگ پنبه Leaf curl
علایم :
تورم رگبرگ ها که بیشتر از سطح زیر برگ قابل رویت است و گاهی بصورت توته ای شدن (enation) درمی آید.
همچنین مقداری پیچیدگی بد شکلی نیز در بر گها دیده می شود. کاهش محصول در بوته های آلوده شدید است .
انتقال این بیماری با سفید بالک پنبه Bemisia tabaci انجام می گیرد وعامل ان نیز احتمالا یک Geminivirus می باشد . از انجائیکه مبارزه با ناقل این بیماری کار بسیار مشکلی است مبارزه با این بیماری از طریق استفاده از ارقام مقاوم صورت می گیرد .
26- بیماری ریزوکتونیایی حبوبات Rizoctonia solani
ریزوکتونیا به انواع حبوبات خسارت میزند منتهی در هر کدام بیماری خاصی ایجاد می کند. اصولاً این قارچ بیشتر نباتات کوچک و جوان را از بین می برد. در بعضی حبوبات مثل لوبیا سبز و باقلا. ریزوکتونیا دربلوغ هم بیماری ایجاد میکند. این قارچ همچنین قادر به تولید پوسیدگی بذر هم میباشد.
در مورد عدس آلودگی ریزوکتونیا سبب تولید رنگ بنفش در برگ میشود. روی ساقه، طوقه و کوتیلدونها نیز زخم(شانکر )ایجاد میشود. ریزوکتونیا به قسمتهای هوایی هم حمله میکند و تولید حالت تار عنکبوتی (Web blight ) مینماید که بیشتر در مناطق دارای بارندگی زیاد دیده میشود. گروه اناستو موزی ریزوکتونیاهای حبوبا ت AGl می باشد.
مبارزه:
1-استفاده از ارقام مقاوم
2- ضد عفونی بذر با کاپتان (آسانترین ،مطمئن ترین وبی خطر ترین است). قبلاً سموم تراکوت وDexanole هم درایران بوده ومصرف می شده است. PCNB هم مًوثراست ولی روی پی تیوم اثر ندارد.
3- عمق بذر در کاشت مهم است. چون قارچ بیشتر به بافت جوان آسیب میزند. اگر بافت جوان کمتر در معرض قارچ واقع شود بیماری کمتر است. بنابراین هر چه عمق کمتر باشد بهتر است
27- پوسیدگی خشک ریشه حبوبات (پوسیدگی فوزاریومی
بیماری مهمی است که متاًسفانه کار چندانی روی ان صورت نگرفته است. عامل این بیماری Fusarium solani است که دارای فرمهای تخصص یافته میباشد:
روی لوبیا F.solani f .sp .phaseoli روی نخود فرنگی F.solani f.sp. pisi
و روی باقلاF.solani f.sp. fabae البته در استان فارس بیشتر پوسیدگی های ریشه مربوط بهF.oxysporum میباشد. تشخیص این دو گونه از یکدیگر به راحتی انجام میگیرد: کلنی F.oxysporum روی محیط کشت حالت گلی رنگ دارد ولی F.solani بیشتر خاکستری یا مایل به آبی است. جدار ماکروکنیدی درF.oxysporum خیلی نازک ولی در F.solani خیلی ضخیم است. در F.oxysporum ماکروکنیدی داسی شکل است ولی درF.solani دیواره دو طرف ماکروکنیدی تقریبا حالت موازی دارد و قسمت وسط حالت استوانه ای است. F.solani در محیط کشت اکثرا ماکروکنیدی تولید میکند و به ندرت میکروکنیدی میدهد ولی F.oxysporum به ندرت تولید ماکروکنیدی میکند.
فوزاریوم بر روی ریشه پوسیدگی خشک ایجاد میکند که حالت یکنواخت دارد و بر خلاف ریزوکتونیا شانکر ایجاد نمیکند. در مورد F.solani تمام ریشه های اصلی تغییر رنگ داده وقهوه ای ،خشک و پوک میشود و ریشه های فرعی هم قهوه ای میشوند. هر دو گونه تولید کلامیدوسپور می کنند که هم بین ریسه ای وهم انتهای ریسه ایست که در بقایای گیاهی باقی مانده و باعث بقای قارچ می شود.
چون قارچ های عامل این بیماری دارای نژادهای اختصاصی میباشند
کنترل بیماری :
از مهمترین روشهای کنترل ، تناوب زراعی می باشد. تهیه بستر مناسب کاشت که باعث تسهیل رشد ریشه گردد نیز در کاهش میزان بیماری مًوثر است. منبع ازت نیز بسیار مهم است. بهتر است که کود ازته را به صورت سولفات و نیترات آمونیوم استفاده کنیم. چون نیترات و سولفات روی ریشه دهی، PH خاک و مبارزه بیولوژیکی اثر کرده و باعث فعالتر شدن قارچ در مبارزه میشود
28- بیماری برق زد گی نخود سفید chic-pea Ascochyta blight
این بیماری در بیشترنقاط ایران از روی نخود ایرانی و باقلا گزارش شده است که در باقلا به ان آسکوکیتای باقلا گویند. عامل بیماری در برق زدگی نخودAscochyta rabiei و در برق زدگی باقلا Ascochyta fabae میباشد. فرم جنسی قارچ Didymella rabieiiبا نام قدیمی Mycosphaerella rabie است. این قارچ یک آسکومیست است که در مرحله غیر جنسی تولید پیکنیدیوم و در فرم جنسی تولید آسکوکارپ از نوع پریتسیوم کاذب مینماید که البته فرم جنسی در شرایط ایران چندان مهم نیست. پیکنیدیوم وپیکنیدیوسپورهای دو سلولی شفاف ان در اپیدمیولوژی بیماری خیلی مهم هستند. این بیماری در مناطق نخودکاری ایران و از جمله استان فارس وجود دارد.
این بیماری در مناطق معتدل وگرمتر بیشتر دیده میشود. علایم بیماری خیلی واضح است. در مزرعه نخود قسمتی مثل این است که صاعقه زده باشد و زرد وخشک شده بنظرمی رسد. این بیماری در مزرعه بصورت لکه ای دیده می شود. بارندگی شدید سبب پخش اسپور قارچ و شیوع شدید آلودگی میشود. شرایط مساعد جهت گسترش بیماری بارندگی شدید همراه با باد میباشد.
روی برگچه وکپسول ها لکه های گرد و روی ساقه لکه های کشیده سفید رنگ که بعداً قهوه ای شده و درآن ها نقاط ریز سیاهرنگی که پیکنید یوم ها هستند، تشکیل میشود. چون به کپسول میزند سبب آلودگی بذر می شود. بذرهای به شدت آلوده، لاغروچروکیده می شوند و روی آن ها پیکنیدیوم تشکیل میشود. اگر بذر آلوده کشت شود و رطوبت هم بالا باشد اولین علایم آلودگی روی طوقه نباتات کوچک دیده میشود که در شرایط گرم ومرطوب قارچ از روی طوقه به قسمتهای بالایی رفته وبرگچه ها را آلوده میکند و آلودگی شیوع می یابد.
بقای قارچ در روی بقایای گیاهی وبذر جای می گیرد . این قارچ هتروتا لیک است. احتمال دارد زمستان گذرانی قارچ در فارس بصورت آسکو کارپ در کاه وکلش باشد چون درفارس هر دو تیپ قارچ مشاهده شده است. آسکوسپورها نیز شبیه پیکنید یوسپورها هستند. مهمترین کانون آلودگی بذر آلوده است. گاهی تا 2% آلودگی بذردیده شده است. برای این قارچ 1% آلودگی بذر بسیار بالاست و کافی است که تمام مزرعه را آلوده کند. بهنیه دما 20 درجه سانتیگراد و هوای مرطوب برای اپیدمی لازم است. در آمریکا قارچ را از علفها ی هرزی مثل تاج خروس ،پیچک و حتی نوعی عدس ، یونجه و تاجریزی جدا کرده اند.
کنترل:
1- تناوب کشت وشخم عمیق. چون سالیان دراز در خاک نمی ماند تناوب دو ساله کافی است.
2- بذر سالم. بذررا باید از جاهایی که بیماری نیست تهیه کرد.
3- آبیاری بصورت کرتی یا بارانی نباشد.
4- تنظیم تاریخ کاشت ، طوری که به بارندگی نخورد. بخصوص در زمان تشکیل غلاف.
5- سمپاشی. هم ضد عفونی بذر میتوان انجام داد وهم سمپاشی بعد از هر بارندگی موثر بوده است. اکسی کلرورمس باعث سوختگی گیاه میشود وحتی برای ضد عفونی بذر هم مناسب نیست چون باعث مرگ جوانه میشود. دراستان فارس 3-2 سمپاشی کافی است.
6-از ارقام مقاوم استفاده شود. نخودهای سیاه (لپه) تا حدود زیادی مقاومند
29- زنگ لوبیا و زنگ باقلا bean rust & broad bean
عامل زنگ لوبیا Uromyces appendiculatus است وعامل زنگ باقلاU. viciae -fabae میباشد. بیماری به صورت جوشهای قهوه ای مایل به قرمز با حاشیه کمرنگ ظاهر می شود. جوشها غالباًً روی برگ و گاهاً روی ساقه و غلاف دیده می شود.
تلیو سپورها و یورید یو سپورهای این زنگ یک سلولی هستند. یورید یو سپور در سیکل بیماری خیلی مهم است، چون در بیشتر مناطق بازیدیوسپور، پکنیوسپور وایسیدیوسپور تولید نمیشود. این زنگ یک میزبان و ماکروسیکلیک است. قارچ عامل این بیماری ممکن است در برخی علفهای هرز نیز میزبآن ها داشته باشد که عامل بقای قارچ هستند.اگر میزبان علف هرز در منطقه نباشد، بقا بصورت تلیوسپوردر خاک صورت میگیرد. تلیوسپور برای جوانه زنی احتیاج به دوره سرما و شکسته شدن دوره رکود دارد یعنی بلافاصله بعد از تشکیل قادر به جوانه زنی نیست. این در شرایط آب وهوایی معتدل و مرطوب حداکثر خسارت را میزند. زنگ لوبیا با بذر انتقال می یابد و دارای250نژاد فیزیولوژیکی میباشد که براساس آن ها ارقام مقاوم به بیماری را مشخص می کنند.
کنترل:
1-استفاده از ارقام مقاوم راه بسیار مطمئن و خوبی است.
2- با توجه به اینکه زنگ یک میزبانه است تناوب مهم است. که معمولا تناوب کشت3 ساله اعمال میشود.
3- کاشت حبوبات دور از زمین آلوده سال قبل.
4- شخم عمیق تا بقایا ازبین برود.
5- سمپاشی با قارچ کشهای سیستمیک و غیرسیستمیک(تیلت)
30- بیماری پوسیدگی ذغالی:
عامل بیماری قارچ Macrophomina phaseolina میباشد. قسمتهایی ازساقه را آلوده و سیاه میکند که در درون آن ها اسکلروتهای ریز سیاهرنگ به تعداد زیاد یافت میشوندکه سبب سیاه شدن و پوک شدن ساقه میشود. در بعضی مناطق تولید پیکنیدیوم میکند.
این قارچ در استان فارس خیلی زیاد است وبیشتر مربوط به مناطقی است که بارندگی کم بوده وبنابراین درسالهای خشک بیماری خیلی مهمی محسوب میشود. این قارچ بعنوان ساپروفیت روی ریشه های اکثر گیا هان مرده در همه جای ایران دیده میشود. میزبآن های زیادی دارد و در دمای 35-28 درجه سانتیگراد بسیار فعال است. وقتی در گیاه تنش آبی داشته باشیم قارچ خیلی مهاجم است. مبارزه با ان خیلی مشکل است.
کنترل:
1- استفاده ازارقام مقاوم.
2- تقویت کودی وآبی نباتیا گیاه کشت شده
3-استفاده از بذر سالم زیرا گاهی بذرزاد میشود.

31- بیماری پوسیدگی اسکلروتی
عامل بیماری قارچ sclerotium rolfsii میباشد. این بیماری بخصوص در مناطق شمالی کشورکه مواد آلی خاک زیاد است، خسارت زیادی میزند. طوقه گیا هان پزمرده سفید شده وروی ان اسکلروتها ی خردلی رنگی تشکیل میشود. قارچی است گرما دوست که باعث پوسدگی ریشه و طوقه میشود. پوشش سفیدی روی ریشه و طوقه درست میشود که روی پوشش سفید دانه های کوچک قهوه ای خردلی رنگ (اسکلروتها) دیده میشود.
فرم جنسی قارچ Athelia rolfsii- است که با زید یومست است. اسکلروت برای بقاء قارچ خیلی مهم است ولی قدرت رقابتی ان کم است. اسکلروت ها در خاکها ی سرد جوانه نمی زنند و نسبت به کمبود اکسیژن خیلی حساس هستند بنابراین با غرقاب کردن خاک از بین می روند. در زمستان اگر محصول کشت کنیم خاک فعال میشود و قارچ چون هوا سرد است فعال نیست و از بین می رود
3- بیماری انتراکنوز لوبیا Bean anthracnose
فرم غیر جنسی عامل بیماریColletotrichum lindemuthianum و فرم جنسی ان Glomerella lindemuthiana (آسکومیت) نام دارد.
این بیماری در مناطق مرطوب خیلی رایج است و در شمال کشور به مقدار زیاد دیده میشود. ولی تا بحال از استان فارس گزارش نشده است. قارچ عامل این بیماری بذرزاد میشود. و کافی است بذر آلوده در مناطق مرطوب کشت شود تا بیماری شیوع پیدا کرده و خسارت بزند. این قارچ به خصوص به غلاف می زند و تمام غلاف را می پوشاند و پوشش گلی رنگی، که اسپورهای قارچ عامل بیماری هستند، روی ان دیده میشود. این قارچ تولید آسروول میکند. و لابه لای کنیدیوفورها خار (seta) دیده میشود. این قارچ به تمام قسمت های هوایی گیاه حمله میکند و اسپورهایی که تولید مینماید حالت لزج و چسبناک دارند بنابراین باد هیچ نقشی در انتقال آن ها ندارد و حتماً بوسیله باران منتشر میشوند. پس بارندگی و آبیاری بارانی هم در شیوع بیماری موثرند. بقای قارچ در بقایای گیاهی آلوده و روی بذرها صورت میگیرد.
کنترل:
1-استفاده از بذر سالم و غیره آلوده (بذر از مناطق خشک برداشت شود .
2- آیش خاک و تناوب کشت دو ساله.
3- استفاده نکردن از آبیاری بارانی.
4- برای اطمینان ضدعفونی بذر بابنومیل و توپسین و..
3- بیماری لکه شکلاتی باقلا Broad bean chocolate spot
عامل بیماری Botrytis fabae است. این بیماری بصورت لکه های کوچک و بزرگ نکروتیک و قهوه ای رنگ گرد در تمام نقاط گیاه دیده می شوند (روی برگ، ساقه و غلاف بذر). لکه ها از 10-1 mmقطر داشته و ممکن است باهم بپیوندند. البته باید توجه داشت که هر گونه صدمه مکانیکی که به باقلا وارد شود باعث ایجاد لکه های قهوه ای رنگ روی ان میشود که ممکن است با این بیماری اشتباه شود، بنابراین برای تشخیص دقیق بیماری نیاز به کشت قسمتهای آلوده وجود دارد.
این بیماری در استآن های فارس و خوزستان شایع است و شدت بیماری باعث ریزش برگ ها میشود. قارچ بوتریتیس پارازیت ضعیفی است و بیشتر به قسمتهای مسن و ضعیف گیاه حمله میکند. بنابراین برگچه های جوان گیاه به این بیماری مقاومند. شرایط بهینه بیماری رطوبت زیاد و دمای خنک (20درجه سانتیگراد) میباشد. در شرایط خشک لکه ها کوچک می مانند و هر چه رطوبت بیشتر باشد لکه ها بزرگتر میشوند.

مبارزه:
1- استفاده از ارقام مقاوم.
2- سمپاشی با کاپتان و سموم مشابه.
34- بیماری های باکتریایی حبوبات
1- سوختگی معمولی لوبیا با عامل Xanthomonas compestris p.v.phaseoli
1- سوختگی هاله ای لوبیا با عامل Pseudomonas syringae p.v.phaseolicola
هر دو بیماری در مناطق مرطوبت زیاد هستند. هر دو به برگ، ساقه و غلاف حمله کرده ولی علایم کمی متفاوت است. اولی حالت نکروتیک ساده ایجاد کرده ولی در بیماری دوم دور لکه های نکروتیک را هاله ای زردرنگ می پوشاند. گونه اول گرمادوست است و در تابستان دیده میشود. (بهینه دما 32درجه سانتیگراد) ولی دومی شرایط معتدل را دوست دارد (بهینه دما 20-18) .
این باکتری ها تولید آلودگی بذر هم می کنند و بصورت سلول باکتری در بذر بقایای گیاهی زمستانگذاری می کنند. این باکتری ها در گیاه سیستمیک شده و سبب لاغری و چروکیدگی بذر میشوند.
کنترل:
1- استفاده از بذر گواهی شده (سالم) .
2- تناوب کشت همراه با شخم عمیق خاک.
3- سمپاشی با سموم مسی
35- بیماری های ویروسی حبوبات:
تعداد قابل توجهی ویروس در حبوبات وجود دارد که تنوع خیلی زیادی از نظر نژاد و… دارند و به دلیل همین تنوع و اهمیت ، یک سازمان بین المللی تحت عنوان International Working Group on Legum viruses تشکیل شده است که روی بیماری های ویروسی لگومینوزها کار می کنند و معمولا هر سه یا چهارسال یکبار تشکیل کنفرانس می دهند
36- ویروس موزائیک زرد لوبیا Bean Yellow mosaic Virus
این ویروس یکی از مهمترین ویروس های حبوبات در ایران میباشد و در تمام نقاط دنیا نیز گزارش شده است.
میزبآن های این ویروس شامل انواع حبوبات و گیاهان دیگر مثل گلایول و… میباشد که می توانند بعنوان منبع دائمی ویروس عمل کنند. علایم در لوبیا عبارتند از لکه ها و نقاط کلروتیک در برگ ها که حالت زردی زیادی دارند و همچنین حالتی شبیه موزائیک در برگ ها ایجاد می کنند. بدشکلی برگ معمولاً درلوبیا کمتر دیده می شود. این بیماری همراه با کاهش شدید محصول میباشد.
علائم در باقلا عبارتند از موزائیک و کوچک شدن برگ ها و پیچیدگی و بدشکلی برگ ها به مقدار زیاد. خسارت درباقلا در استان فارس خیلی زیاد است وگاهی خسارت هربوته از 90% نیز تجاوز می کند و بخصوص اگر آلودگی در مراحل الیه رشد (8-4 برگی) باشد ولی آلودگی در هنگام گل خسارت چندانی به محصول وارد نمی کند. میزبآن های دیگر این ویروس شامل نخود ایرانی وعدس می باشد که علائم کلی بصورت موزائیک روی آن ها می باشد.
عامل بیماری یک Potyvirus با طولی در حدود nm 720 می باشد که به کمک شته هایی مثل شته سیاه باقلا و شته سبزنخود فرنگی با رابطه ناپایا منتقل می شود. انتقال با بذردر لوبیا ثابت نشده ولی در باقلا با درصد خیلی کمی (کمتر ازنیم درصد) بذرزاد می شود. این ویروس از طریق انتقال مکانیکی نیز به راحتی قابل انتقال است. پایداری ویروس در میزبآن های مختلف حبوبات و نیز علفهای هرزی مثل یونجه باغی و بعضی گیاهان زینتی مثل زنبق و گلایول صورت میگیرد.

کنتـــــــــرل:
این بیماری در لوبیا با استفاده از ارقام مقاوم کنترل می شود ولی در باقلا هنوز ارقام مقاوم پیدا نشده است. همچنین حذف منابع آلودگی، مبارزه با ناقل بخصوص در باقلا که یک گیاه زمستانه است و شته ها در زمستان در این مزارع بصورت موضعی وجود داشته و تحرک زیاد ندارند به کنترل بیماری کمک میکند.
37- ویروس موزائیک معمولی لوبیا Bean common mosaic virus
این ویروس در لوبیا معمول تر است و بیشتر با ان برخورد می کنیم. علائم به صورت حالت موزائیک که شدت و ضعف دارد، مشاهده میشود، گاهی اوقات بصورت لکه های تیره و روشن کاملاً مشخص مشاهده میشود که بدشکلی زیادی در برگ ها ایجاد میکند و در نتیجه برگ ها پیچیده و لوله میشوند و گاهی اوقات نیزحالت جارویی به بوته می دهند.
یکی از علایم مشخصه بیماری حالات رگبرگ نواری (Vein banding) است. حالت فنجانی شدن به سمت پایین نیز مشاهده میشود. علایم شدید بیشتر در برگ های انتهای بوته دیده میشود.
عامل این بیماری نیز یکPotyvirus است بطول تقریبی nm 750 که با شته بصورت ناپایا منتقل میشود. این ویروس کاملاً بذرزاد است و با درصد بالایی در لوبیا بذرزاد میشود. از نظر دامنه ی میزبانی، محدود به جنس لوبیا (Phaseolus) میشود. بطور کلی خسارت این بیماری در لوبیا در ایران خیلی زیاد است.
کنترل:
بهترین راه مبارزه استفاده از بذر سالم است. همچنین تناوب زراعی و استفاده از ارقام مقاوم نیز در کنترل بیماری کمک میکند.
38- ویروس موزائیک خیار Cucumber mosaic virus
این ویروس نیز به طور معمول در لوبیا دیده میشود ولی تشخیص با استفاده از علائم ان از ویروس قبلی خیلی مشکل است.
علائم در لوبیا شبه Bcmv میباشد و از حالت موزائیک خفیف تا موزائیک بسیار شدید و تاولی شدن برگ ها و حالت رگبرگ نواری مشاهده میشود. حالت بهبودی (Recovery) نیز گاهی در بوته های آلوده لوبیا دیده میشود. این ویروس ایزومتریک بوده با شته بصورت ناپایا و همچنین از طریق انتقال مکانیکی به راحتی منتقل میشود و دامنه میزبانی بسیار وسیعی دارد.
کنترل:
برای کنترل این ویروس می بایستی استفاده از ارقام مقاوم و حذف منابع آلودگی، مانند سایر میزبآن ها و علفهای هرز، را در نظر داشت.
3- ویروس برگ قاشقی (لوله شدن برگ) (زردی) باقلا Bean leaf roll virus
این ویروس اولین بار در اروپا توصیف شد و تحت عنوان Pea leaf roll virus نامیده شد. ولی بعدها تغییر نام یافت و به Bean leaf roll V. بدل شد.
این ویروس اولین بار توسط کایذر از ایران گزارش شد و بعد هم از نقاط دیگر جهان گزارش گردید. این ویروس دامنه میزبانی وسیعی داشته و خسارت زیادی ایجاد میکند.
علائم در باقلا عبارت است از نوعی زردی در بوته که معمولاً از نوک برگ و فاصله ی بین رگبرگ ها شروع شده و در نهایت تمام برگ را زرد میکند. برگ های آلوده معمولاً ضخیم تر از معمول بوده و مقداری حالت قاشقی دارند ولی کاملاً لوله نمی شوند. برگ ها شکننده بوده و در انتهای بوته خیلی ریز و فلس مانند هستند و ممکن است انتهای بوته حالت نکروز ایجاد شود. بوته ها کوتاه می مانند و فاصله ی بین برگ ها (میان گره ها) بخصوص در انتهای بوته شدیدأ کاهش می یابد و محصول یا تولید نمی شود یا خیلی کم میشود.
در بعضی دیگر از انواع حبوبات مثل نخودفرنگی، شنبلیله و نوعی علف هرز به نام باقلاموشی علائم درست مانند علائم باقلا می باشد ولی در بعضی دیگر از گیاهان مثل یونجه، نخودایرانی، عدس و لوبیا علائم مقداری فرق میکند ممکن است با بیماری های دیگر اشتباه شود.
عامل بیماری ، ویروسی است از گروه Leuteo virus به قطر nm25که با شته و به طور پایا منتقل میشود. این ویروس معمولاً در بافت آبکشی قرار دارد و انتقال مکانیکی ندارد. در مزارع باقلای اطراف شیراز معمولاً اولین آلودگیها در اوایل پاییز انجام می شود که تشخیص ان مشکل است و در تمام طول زمستان بصورت تک وتوک در مزرعه بوته ی آلوده دیده میشود ولی در شروع بهار این آلودگیها زیاد شده و در اواسط بهار به حدود صددرصد میرسد.
ناپایداری ویروس در منابع مختلف مانند یونجه، شیرین بیان و… صورت میگیرد.
کنترل:
برای کنترل بیماری چندین روش می توان پیشنهاد کرد:
1- حذف منابع آلودگی مانند علفهای هرز، یونجه و… .
2- مبارزه با ناقل.
3- استفاده از ارقام مقاوم. ارقام مقاوم در باقلا وجود ندارد ولی در لوبیا، نخود و نخودفرنگی وجود دارد.
4- تنظیم تاریخ کاشت. کاشت دیر باعث میشود که آلودگی پاییزه کاهش یابد
40- ویروس پژمردگی باقلا Broadbean wilt virus
این ویروس اولین بار در استرالیا توصیف شده و بعد از بعضی نقاط دیگر جهان نیز گزارش شد ولی تاکنون از ایران در رابطه با باقلا گزارش نشده است ولی در اطلسی وجود دارد.
علائم در باقلا بصورت نکروز قسمتهای انتهایی بوته وجوانه انتهایی دیده میشود که ممکن است به ساقه نیز توسعه پیدا کند. بعضی اوقات ممکن است که ساقه از طریق دمبرگ هم نکروزه شود بنابراین مقداری پژمردگی در بوته ها به وجود می آید که در نهایت سبب از بین رفتن بوته ها میشود. منتهی ممکن است از روی ریشه، شاخه های جدید ضعیفی بالا آید که علائم موزائیکی از خود نشان می دهند.
ویروس عامل بیماری ایزومتریک با حدود nm 30 قطر می باشد که در طبیعت بوسیله شته و با رابطه ناپایا منتقل میشود. همچنین انتقال مکانیکی همراه با دامنه میزبانی وسیع دارد. این ویروس از گروه Faba virus است.
41- ویروس موزائیک توته ای نخودفرنگی Pea enation mosaic virus
این ویروس اولین بار در آمریکا توصیف شد و بعدأ به مقدار زیادی در اروپا مشاهده شد. بیماری خسارت زیادی در نخودفرنگی ایجاد میکند. علاوه برنخودفرنگی بعضی محصولات دیگر مثل نخودایرانی نیز خسارت می بینند. در ایران نیز هرجا که نخودفرنگی کشت شود این ویروس نیز مشاهده میشود.
علایم بیماری:
در نخود فرنگی اولین علایم بصورت روشن شدن رگبرگ ها در برگ های اطراف جوانه انتهایی بوته دیده می شود که بتدریج حالت موزائیکی به خود می گیرد که در بیشتر مواقع بصورت لکه های ریز کلروتیک در برگ ها ظاهر می شود که نسبتاً شفاف است و نور از ان عبور میکند. اصطلا حاً به آن ها دریچه می گویند.هم چنین پشت برگ و در روی رگبرگ ها برجستگی های متورمی دیده می شود که گاهی اوقات شبیه برگ هستند وبه آن ها توته ((enationمی گویند.
این برجستگی ها ممکن است روی ساقه و غلاف هم دیده شود. در باقلا نیز ممکن است علایم به همین صورت پدید آیند. درنخود ایرانی در قسمتهای انتهای بوته ایجاد پژمردگی می کند. این ویروس به یونجه نیز حمله کرده که گاهی اوقات علایم بارزی در ان ایجاد نمی کند. ویروس عامل این بیماری یک ویروس ایزو متریک بقطر30nm می باشد که به سختی از طریق انتقال مکانیکی منتقل میشود. ناقل طبیعی این ویروس شته سبزنخود فرنگی Acyrtosiphonpisi با رابطه پایا میباشد. ژنوم ویروس تقسیم شده است واز دو قطعه +SSRNA تشکیل شده است.
پایداری ویروس درگیاهان مختلف بخصوص یونجه صورت میگیرد.
کنترل:
1- استفاده از ارقام مقاوم 2- مبارزه با ناقل 3- از بین بردن منابع آلودگی و پایداری ویروس
42- ویروس موزائیک شته زاد لوبیا چشم بلبلی Cowpea aphidborne mosaic virus
این ویروس به دلیل بذرزاد بودن انتشارزیادی در جهان یافته است. درصد بذر زاد شدن این ویروس بالاست(حدود25%)
علائم:
اگر آلودگی از بذر آغاز شود علائم بصورت یک سری لکه های موزائیکی در برگ های اولیه که خیلی ملایم بوده میباشد. ولی بعد که برگ های سه برگچه ای تشکیل می شوند بصورت موزائیک شدید دیده میشوند. در مزرعه ممکن است علائم شدید بیماری بصورت موزائیکی، بدشکلی و تاولی شدن برگ دیده شود. ویروس عامل این بیماری از گروه Potyvirusها بوده که با شته بصورت ناپایا منتقل میشود.
یک ویروس عامل موزائیک دیگر نیز در لوبیا چشم بلبلی وجود دارد به نام ویروس موزائیک معمولی لوبیا چشم بلبلی که ایزومتریک بوده و با بذر و سوسک منتقل میشود و از گروه Comovirus است
43- ویروس موزائیک یونجه Alfalfa mosaic virus
دامنه میزبانی این ویروس خیلی زیاد است. در یونجه تولید حالت موزائیک و گاهی چروکیدگی برگ و کوتولگی بوته ها میکند. در لوبیا چشم بلبلی حالت ابلقی در برگ ها ایجاد میکند. در لوبیا تولید نقاط زرد در متن برگ ها میکند. در نخود ایرانی موجب قهوه ای شدن آوندهای آبکشی و ایجاد پژمردگی میشود. این ویروس چند پیکره ای می باشد و ژنوم تقسیم شده دارد و بعضی از پیکره ها ایزومتریک و بعضی کشیده می باشند. قطر این پیکره ها nm18ولی طول آن ها متغییر ازnm 18-58 است. ژنوم در بین این پیکره ها، بجز پیکره ایزومتریک تقسیم شده است. این ویروس در لوبیا و یونجه بذرزاد میشود و همچنین به راحتی از طریق انتقال مکانیکی منتقل میشود و به علت داشتن دامنه میزبانی خیلی وسیع به راحتی قابل کنترل نیست
44- بوته میری کنجد
عواملی چون Phytorhthora nicotianae، Verticillium dahliae ، Fusarium oxysporum f.sp.sesame باعث ایجاد بیماری می شوند که به تمام این بیماری ها بطور کلی بوته میری می گویند. البته ورتیسلیوم کمتر دیده شده است.
قارچ فیتوفتورا وارد آوند نمی شود و باعث پوسیدگی ریشه و از پا افتادن بوته ها میشود، ولی فوزاریوم آوندی است و به ریشه صدمه ی زیادی نمی زند بلکه باعث قهوه ای شدن آوندها میشود. این بیماری آوندی شبیه پژمردگی های آوندی پنبه میشود.
خصوصیات بوته میری فیتوفترائی نیز شبیه فیتوفترای توتون و تنباکو می باشد. این قارچ نیز هتروتالیک است و تولید کلامیدوسپورهای زیادی می کند. اسپورانجیوم گرد و پاپیلادار است.
کنترل:
1- استفاده از ارقام مقاوم بهترین روش مبارزه است.
2- تنظیم سیستم آبیاری. آبیاری بایستی بصورت خطی باشد.
3- برقراری آیش و تناوب.
45- گل سبز (فیلودی) کنجد
این بیماری در بیشتر نقاط ایران وجود دارد. تشکیل کلروفیل در اجزای گل و سبز شدن گلبرگ ها و عدم تشکیل کپسولهای بذر از علایم مهم این بیماری می باشد. در موقع آلودگی اگر مقداری کپسول نارس در بوته تشکیل شده باشد ترک خورده و بذرشان روی زمین می ریزد ولی بیشتر بذرها در داخل کپسول جوانه زده و ایجاد حالت جارویی در بوته می نمایند. در مواردی این بوته ها ترشحات صمغ مانندی در روی برگ ها، ساقه ها و کپسولها تولید میکند که در ابتدا بیرنگ بوده ولی بعد سیاه میشوند.
عامل این بیماری یک فیتوپلاسما می باشد که سلول های با قطر nm 500 به بالا دارند و محدود به آوند آبکشی هستند. این بیماری دامنه میزبانی نسبتاً محدودی دارد و از روی تعدادی دیگر از گیاهان از جمله کلزا نیز گزارش شده است. این فیتوپلاسما توسط زنجره Neoaliturus haematoceps منتقل میشود.
کنترل:
1- تنظیم تاریخ کاشت. اگر کنجد را زود بکاریم (اواخر خرداد) آلودگی زیاد است.
2- استفاده از ارقام مقاوم.
3- مبارزه با ناقل بوسیله سموم سیستمیک
46- بلاست برنج Rice blast
عامل بیماری قارچP.oryzae) Pyricularia grisea )با فرم جنسی Magnaporthe grisea از گروه آسکومیست است. سال 637 درچین انرا تب برنج Rice fever می نامیدند. در ژاپن از حدود سال 1700 بیماری را می شناختند. در قرن نوزده عامل بیماری شناسایی و نامگذاری شد. فرم غیرجنسی قارچ خیلی مهم است. فرم جنسی قارچ توسط ژاپنی ها در شرایط آزمایشگاه تشکیل و شناسایی شده است. قارچ تولید کنیدیوفورهایی میکند که مرتب رشد کرده و دوباره کنیدیوم میدهد. کنیدیوم سه سلولی است و به رنگ سبز زیتونی می باشد. زیرا کنیدیوم یک زائده کوچک دارد. معمولاً سلول های پایینی و بالایی کنیدیوم جوانه می زنند. شکل جنسی قارچ تولید پریتسیوم می کند. آسکوسپورها هم معمولاً 3 یا 4 سلولی هستند. قارچ هتروتالیک است. در طبیعت، فرم جنسی احتمالاً خیلی کم تشکیل میشود و مهم نیست.
در ایران این قارچ را قبلاً از شمال گزارش دادند و امروزه از شمال، اصفهان، غرب کشور، آذربایجان، خوزستان و فارس گزارش می شود.
قارچ بذرزاد است. علائم در تقریباً همه جای گیاه غیر از ریشه دیده میشود. در طوقه، غلاف گره ها، دم خوشه و دانه و برگ لکه های خاکستری به وجود می آید که حاشیه کشیده شده دارند و وسط لکه خاکستری است و اطراف لکه قهوه ای. در مناطق مرطوب روی برگ و خوشه و بخشهای درون ان خیلی مهم است. در مناطق خشک مثل فارس بیماری روی گره یا طوقه است و باعث مرگ گیاه میشود. عمده خسارت و اپیدمی بیماری روی برگ است. پرخسارت ترین مرحله زمانی است که قارچ به دم خوشه حمله میکند. اگر دانه نبسته و قارچ به گلوم بزند باعث میشود دانه نبندد. مهمترین میزبان این قارچ برنج است.
سیکل زندگی به صورت کنیدیوم و میسلیوم است. گاهی کلامیدوسپور هم ذکر شده که در بقایا تشکیل میشود. بقاء قارچ در بقایای آلوده بخصوص قسمتهای گره ساقه است که پوسیده نمی شود و به صورت میسلیوم یا کنیدیوم روی بذر بقا دارد. میسلیوم در شرایط خشک تا یک سال در کلش باقی مانده و روی گره 4-2 سال باقی مانده است.
پس تسریع کردن پوسیدگی بقایا باعث ضعیف کردن قارچ میشود. اسپور روی کلشها تولید شده و توسط آب و باد وارد مزرعه میشود. اگر رطوبت زیاد باشد روی برگ آلودگی ایجاد میکند و مقدار زیادی اسپور تولید کرده و با باد پخش شده و بیماری اپیدمی میشود. بنابراین برای کنترل بیماری بقایا و بذر آلوده را باید در نظر داشت. تولید کنیدیوم در شرایط رطوبت بالای 90% صورت می گیرد. حتی برای جداشدن کنیدی رطوبت نیاز است. پخش اسپور معمولاً از نیمه شب که رطوبت زیاد است شروع و تا نزدیکی صبح ادامه می یابد در شرایط خشک فارس هم اگر شب رطوبت بالا رود ممکن است آلودگی برگ داشته باشیم. اسپور تا دو کیلومتر هم در هوا با باد بالا میرود. در فارس اگر برنج را به سیستم بارانی بکارند مسئله خواهیم داشت.
هر چه رطوبت خاک بیشتر باشد بلاست کمتر است و اگر رطوبت خاک کم شود به بلاست حساس خواهد شد. درجه حرارت پایین آب نیز حساسیت گیاه را افزایش می دهد. این در موردی است که از آب سد استفاده میشود. کنیدیومها در دمای 28-24 درجه سانتیگراد حداکثر آلودگی را ایجاد می کنند. بعد از 5-4 روز لکه های روی برگ تولید کنیدیوم می کنند.
عوامل مهم در آلودگی:
1- رطوبت خاک. 2- ارقام مقاوم. 3- زیادی ازت موجب افزایش آلودگی میشود. همین طور فسفر هم آلودگی را افزایش می دهد. 4- درجه حرارت بهینه دما 28-24 درجه سانتیگراد است. 5- رطوبت هوا.6- نژاد قارچ
کنترل بیماری:
1- جلوگیری از انتقال مواد گیاهی آلوده (بذر و کلش) .
2- کود ازته و کود فسفره زیاد داده نشود. کود را در چند مرحله به برنج بدهند. 3- نشاکاری را زود انجام دهند. (خزانه کاری را زودتر انجام دهند) .
4- آب سرد ندهند (در حوضچه آب را گرم کنند) .
5- مقدار سیلیس خاک را با دادن سیلیکات کلسیم و کمپوست افزایش دهند.
6- استفاده از بذر سالم (از ضدعفونی بذر مهمتر است) .
7- بقایای گیاهی را تا انجا که ممکن است از بین ببرند.
8- ارقام مقاوم،راه اساسی و اقتصادی است ولی همیشه ممکن نیست. برای این کار باید نژادهای موجود منطقه را شناسایی کرد.
9- مطالعات هواشناسی برای پیش بینی اپیدمی مهم است. در صورت لازم سمپاشی توصیه میشود. تری سیکلازول به میزان 2.25 گرم در صد متر مربع به خاک داده میشود. Pyroquilon برای ضد عفونی بذر و سمپاشی شاخ و برگ مهم است.
10- تری سیکلازول بیم) wp75% نیم کیلو گرم در هکتار)
11- ادیفنفوس هینوزان) EC50% یک لیتر در هکتار)
زمان مبارزه شیمیایی: پس از ظهور 40- 30درصد خوشه ها و با توجه به پیش آگاهی و شرایط جوی
47- بیماری پوسیدگی غلاف برنج Sheath blight
عامل بیماری Rhizoctonia solani .AG:1A با فرم جنسی Thanatephorus cucumeris است. روی غلاف لکه هایی ایجاد میکند و بعد روی پهنک برگ می زند. طول لکه ها 3-2 سانتیمتر است. روی لکه ها اسکلروت ایجاد میشود. بقاء قارچ نیز به صورت اسکلروت است. بیماری در شرایط مزرعه انبوه مهم است.

نوعی بیماری دیگر ریزوکتونیایی نیز در ایران گزارش شده که علائم ان به صورت نقاط متمرکز روی غلاف است و شبیه همین Sheat Blight دیده میشود. نام بیماری را Aggregate sheat spot گذاشته اند و عامل ان Rhizoctonia oryzae-sativa است که دو هسته ای است و فرم جنسی ان Ceratobasidium oryzae-sativa است.
کنترل:
1- استفاده از ارقام مقاوم
.2- کاهش تراکمکشت در مزرعه.
3- ایپرودیون+ کاربندازیم)رورال- تی اس( wp52.5 % 1کیلوگرم در هکتار
4- پروپیکنازول(تیلت) (EC25%) 1لیتر در هکتار
زمان سمپاشی هنگام آلودگی % 20 از ساقه ه
8- بیماری فوزاریومی برنج(بوته گنایی برنج Rice bakanae)
عامل بیماری Fusarium proliferatum با نام قدیمی F.moniliform است که ایجاد پوسیدگی طوقه میکند.ریشه سالم است و گیاه از طوقه می پوسد. میکروکنیدیوم این قارچ زنجیری است. در ایران F.moniliform گزارش شده است که بیماری باکانا ایجاد میکند (Bakanae disease). قارچ باعث بلند شدن ارتفاع برنجها میشود. فرم جنسی این قارچ Gibbrella fujikuroi است که تولید جیبرلیک اسید میکند. جیبرلیک اسید را اولین بار از این قارچ گرفتند.
کنترل:
برای کنترل باید از ارقام مقاوم استفاده کرد.
9- ویروس کوتولگی برنج Rice dwarf virus
این ویروس اولین مورد از گروه phytoreo viruses است که مطالعه شده است. در اثرآلودگی به این ویروس بوته برنج به شدت کوتوله می گردد. ناقل ان زنجره های Cicadelidae است واولین ویروسی است که مشخص شده با حشره انتقال می یابد
0- بیماری گال سیاه برنج Rice black gall
در فیروزآباد ، ممسنی وکهکیلویه وبویراحمد زیاد است. علائم بیماری کوتولگی خیلی شدید( Rossete ) وتولید نشدن ساقه است. پشت برگ ها گالهایی بوجود میاید که ابتدا سبزند و بعد سیاهرنگ میشوند. گالها روی رگبرگ ها کشیده هستند. ویروس توسط زنجره Laodelfax striatellus انتقال میابد و به نظر می رسد یک Fijivirus باشد. قطر ویروس 70-50نانومتر است واحتمال دارد با Rice black streaked dwarf virus ارتباط داشته باشد. این ویروس با ویروس کو تولگی زبر ذرت مقایسه شده وبه نظر می رسد که خیلی به هم نزدیک باشند. Fijivirus ها دارای دو پوشش پروتئینی هستند که در بیشتر آن ها پوشش داخلی مشابه است و بیشتر آن ها هنگام خالص سازی لایه خارجی را از دست می دهند
51- بیماری پوسیدگی ذغالی سویا Soybean Charcoal Rot
عامل بیماری قارچ (Tiarosporella phaseolina) Macrophomina phaseolina می باشد. ازبیماری های خیلی مهم سویا میباشد. قسمتهای ازساقه را آلوده و سیاه میکند که در درون آن ها اسکلروتهای ریز سیاهرنگ به تعداد زیاد یافت میشوند که سبب سیاه شدن و پوک شدن ساقه میشود. در بعضی مناطق تولید پیکنیدیوم میکند.
این قارچ در استان فارس خیلی زیاد است وبیشتر مربوط به مناطقی است که بارندگی کم بوده وبنابراین درسالهای خشک بیماری خیلی مهمی محسوب میشود. این قارچ بعنوان ساپروفیت روی ریشه های اکثر گیا هان مرده در همه جای ایران دیده میشود. میزبآن های زیادی دارد و در دمای 35-28 درجه سانتیگراد بسیار فعال است. وقتی در گیاه تنش آبی داشته باشیم قارچ خیلی متهاجم است. مبارزه با ان خیلی مشکل است.
کنترل:
1- استفاده ازارقام مقاوم.
2- تقویت کودی وآبی نبات.
3- بذر سالم زیرا گاهی بذرزاد می شود.
52- سفیدک کرکی (داخلی ) سویا Soybean downy mildew
عامل بیماری قارچ (P.soja) Peronospora manshuricaاست. این بیماری در مازندران، گیلان وگلستان گزارش شده است و بر روی گیاه موجب برگریزی می شود که بیماری خیلی مهمی در این مناطق به شمار می آید.
اسپورهای این قارچ خیلی جالبند و هنگا میکه می رسند جدار بیرونی آن ها چروکیده می شود. این بیماری نیز بذرزاد است. بهینه دما برای بیماری 22-20 درجه سانتیگراد است. قارچ نژادهای فیزیولوژیک زیادی دارد (حدود25 نژاد گزارش شده است). گیاهان جوان حساسترند و وقتی برگ مسن میشود مقاومتر می گردد.
کنترل:
1- استفاده ازبذر سالم وضد عفونی بذر با سموم سیستمیک.
2- شخم پس از برداشت جهت تسهیل تجزیه بقایا.
3- استفاده از ارقام مقاوم با دانستن نژاد قارچ.
4- تناوب زراعی
53- سوختگی باکتریایی سویا soybean bacterial blight
بیماری ناشی از Pseudomonas syringae pv. glycinea بیماری به صورت لکه های آبگون که بعداً قهوه ای یا سیاه می شوند روی قسمتهای مختلف گیاه مانند برگچه، ساقه، نیام به وجود می آید. همراه لکه ها هاله ای نیز دیده می شود
54- لکه قهوه ای سویا soybean brown spot
بیماری ناشی از قارچ (Mycosphaerella uspenskajae) انامورف:Septoria glycines که نشانه ان تشکیل نقاط و لکه های کوچک قهوه ای روی دو طرف برگ و زردی و ریزش برگ است. این لکه ها ممکن است روی ساقه، نیام ودانه نیز تشکیل شود
55- پوسیدگی اسکلروتی سویا Soybean sclerotium blight
بیماری ناشی از Athelia rolfsii است که در سویا طوقه، ساقه و برگ دچار پوسیدگی می شود. توده سفید میسلیومی با سختینه های منظم گرد و قهوه ای قارچ روی قسمتهای آلوده از مشخصات بیماری است.
5- لکه موجی سویا Soybean target spot
بیماری ناشی از Corynespora cassiicola است که روی برگ ایجاد لکه های حلقوی متحدالمرکز قهوه ای می کند. قارچ برروی سایر قسمتهای گیاه(ساقه، ریشه، نیام) تولید لکه های تیره می کند

57- زنگ گلرنگ Safflower rust
این بیماری در هر جا که گلرنگ کشت شود دیده می شود. همچنین در تمام مراحل رشد گلرنگ از گیاهچه تا گیاه کامل می تواند گلرنگ را آلوده نماید. قارچ عامل این بیماری Puccinia carthami ماکروسیکلیک است و بذرزاد می شود بنابراین، پیکنیوم وایسیوم خود را روی هیپوکوتیل گیاهچه تشکیل داده که علائم بصورت شانکرمی باشد و از ان برروی کوتیلدونها رفته و تولید یوریدیوسپور می کند.
یوریدیوسپور روی برگ تشکیل چرخه های ثانویه می دهد و مرتباً یوریدیوسپور های جدید تولید کرده و آلودگیهای جدید ایجاد می نماید. این قارچ یک میزبانه بوده و تمام مراحل خود را روی گلرنگ تکمیل می نماید. اگر آلودگی قبل ازگل دادن صورت گیرد روی کمیت و کیفیت روغن تاًثیرگذاشته و محصول را تا 50 درصد کاهش می دهد ولی اگرآلودگی بعد ازگل دادن باشد خسارت چندانی نمی زند.
مبارزه:
1- تناوب کشت .
2- کاشت گلرنگ دور از منابع آلودگی (گلرنگهای وحشی).
3- استفاده از بذر سالم.
4- شخم پس از برداشت(موجب کاهش تولید بازیدیوسپور می شود)
5- پس از مشخص شدن نژاد قارچ ارقام مقاوم استفاده شود.
6- سایپروکونازول (آلتو) SL 10% نیم لیتر در هکتار)
7- پروپیکونازول (تیلت) EC 25% نیم لیتر درهکتار)
58- سفیدک سطحی گلرنگ Safflower powdery mildew
دو گونه این بیماری را ایجاد می کنند:
1-Erysiphe cichoracearum f.sp. cartami و
2-Leviellula taurica
هردو را در ایران و فارس داریم. Erysiphe حالت پودری دارد و. Leveillula حالت گچی و نمدی. آسکوکارپ هر دو یک نوع است و دارای زواید ساده می باشد. ولی آسک در Erysiphe. دو آسکوسپور و در Leviellula. دارای 8 آسکوسپور است. کنیدیوم در Erysiphe. زنجیری و درLeviellula. بصورت تکی میباشد.
کنترل:
1- حذف منابع آلودگی برای سال بعد
2- استفاده ازارقام مقاوم
3- استفاده از سولفور wp80% و4-3 در هزار 3نوبت
4- استفاده از دینوکاپ wp18.25% و 2- 1کیلوگرم در هکتار
59- لکه قهوه ای گلرنگ Safflower brown spot
عامل بیماریRamularia carthami در اکثر نقاط گلرنگ کاری دیده شده است. بخصوص در خوزستان خیلی زیاد است و از روی گلرنگهای وحشی نیز گزارش شده است.
علایم بیماری بصورت لکه های گرد قهوه ای هم اندازه بر روی برگ ها دیده میشود که به آسانی قابل تشخیص است. در ابتدا این لکه ها رنگ پریده و سفید هستند و بعد قهوه ای میشوند. مرکز لکه ها سفید باقی می ماند که در واقع پوشش اسپورهای قارچ است. روی لکه ها مقداری کنیدیوفور کوتاه به صورت دسته ای تشکیل شده و بر روی آن ها کنیدیها تشکیل میشوند که محل افتادن کنیدی به صورت زخمی بر روی کنیدیوفور باقی می ماند.

قارچ عامل این بیماری بذر زاد میشود. بنابراین منبع بقای قارچ بصورت استروما روی برگ های آلوده یا بذر آلوده و اسپورها یاریسه های قارچ میباشد. این بیماری هم در برگ های جوان و هم در برگ های پیر و هم در کاسبرگ ها آلودگی ایجاد میکند. اسپورها در جاهای مرطوب به مقدار زیاد تولید میشوند.
کنترل:
تناوب استفاده از بذر سالم و ارقام مقاوم و نیز استفاده از قارچ کشها در صورت نیاز
60- مرگ گیاهچه گلرنگ
عامل Phytophthora cryptogea روی طوقه گیاه خسارت می زند البته ممکن است باعث پوسیدگی ریشه هم بشود. معمولاً گیاه در هنگام گل دادن مورد حمله قرار میگیرد و کمتر در مراحل اولیه رشد خسارت می بیند. جداسازی این قارچ از خاک مشکل است برای جداسازی قارچ از گلرنگ استفاده می کنند. بدین ترتیب که رقم گلرنگ حساس استفاده میشود. حساسترین رقم 10-N(با نام محلی Nebrasca)است. این میزبان خیلی دقیق است و میزان کم قارچ را در خاک پیدا میکند. برای این منظور در یک گلدان کوچک با 3/1خاک استرین گلرنگ میکاریم و پس از رشد، خاک آزمایشی را دور طوقه می ریزیم. گلدان را در دمای اتاق (زیر30درجه سانتیگراد) قرار می دهیم. بسته به میزان قارچ پس از مدتی واکنش می دهد و طوقه له شده و گلرنگ می افتد. گلرنگ را از خاک خارج کرده و در یک پتری دیش حاوی آب مقطر می گذاریم. بعد از 24-4 ساعت با گذاشتن طوقه زیر میکروسکوپ رشد قارچ دیده میشود. اسپورانژیوم قارچ دارای پاپیلا می باشد.
کنترل:
ضد عفونی بذربا- متالاکسیل G5%و 25- 20 کیلو در هکتار
61- سیاهک نیشکر Sugarcane smut
این بیماری به قسمتهای هوایی گیاه بخصوص برگ حمله میکند( برگ پاره پاره ورشته رشته) شده و آویزان می شود، همچنین بجای گل آذین هاگینه دراز وشلاق مانندی بوجود می آید. تلیوسپور Ustilago scitaminea جوانه زده و بازیدیوسپور تولید می کند. بازیدیوسپورروی گیاه می افتد و جوانه نیشکر (در غلاف) (جوانه جانبی) را آلوده میکند. سال بعد که قلمه کاشته میشود گیاهچه آلوده تولید میکند و سیاهک در اواخر فروردین دیده میشود. جایی که هوا خشک است اسپورها سریع پخش میشوند و در جاهای مرطوب اسپورها به هم می چسبند و کمتر(دیرتر) پخش میشوند. بازیدیواسپورها با تشکیل پل لقاح تولید ریسه دیکاریون می کنند. در ایران سه رقم تجارتی نیشکر به نامهای 310- Nco ، 48-Cp و7- Cps کاشته میشود. 310- Nco خیلی به این بیماری حساس است ولی دو رقم دیگر مقاوم هستند. البته این رقم مناسب ترین رقم است. چون نیشکر را باید به محض برداشت به کارخانه برد و پروسه کرد، ارقام زودرس را زودتر و ارقام دیررس را دیرتر برداشت می کنند. بنابراین با توجه به کمبود کارخانه رقم دیررس لازم داریم که 310- Nco دیررس است، پر محصول است و به گرمای حدود 50 درجه سانتیگراد و نیز به سرما مقاوم است.به بیماری های مهم و بعضی آفات مثل سزامیا (کرم ساقه خوار) نیز مقاوم است. فعلاً این رقم را حذف کرده اند ولی مزارع مخلوط شده (ارقام گوناگون) و این باعث شده مزارع آلوده و سالم و را مخلوط در هم ببینیم.
این سیاهک بسیار گرمادوست است. تلیوسپورها در دمای 25 درجه سانتیگراد به خوبی جوانه نمی زنند. بهترین دما برای جوانه زنی یک تلیوسپور 35 درجه سانتیگراد است. تلیوسپورزیاد دوام ندارد بخصوص وقتی خاک مرطوب باشد. بقای قارچ در قلمه هاست. بنابراین اگر قلمه سالم داشته باشیم ،سیاهک را نخواهیم داشت. ورود قلمه بسیار مشکل است چون گران است و ورود دو قلمه خوب حدود15-10 دلار است بنابراین رقم را نمی توان تغییر داد. اصلاح نژاد هم در ایران صورت نمی گیرد.
سیستمهای سالم سازی قلمه :
1- استفاده از آب گرم-حرارت حدود 52 درجه سانتیگراد برای مدت کوتاه(حدود 10تا20 دقیقه) و دمای 50 درجه سانتیگراد برای مدت طولانی(حدود2ساعت). متأسفانه دمای50درجه سانتیگراد موزاییک را از بین نمی برد. این روش با امکانات کشور ما ممکن نیست.
2- استفاده از قارچ کش ها (تیلت): متأسفانه قارچ کشها فقط برای سال اول خیلی موثرهستند. سال دوم بیماری ظاهر میشود و سال سوم کاملاً زیاد میشود. مشخص نیست که سیاهک از کجا می آید و گیاه از طریق ریشه آلوده میشود و یا نه بلکه قارچ کش Fungistatic است و از بین می رود و بنا براین قارچ ظاهرمی گردد. گیاه سال اول را Plant و سالهای بعد به تر تیبRatoon I،تیپ Ratoon II ، ……..وتیپRatoon IV می نامند. درخوزستان تا Ratoon IV پیش میروند. در جاهای سیاهک دار بخا طر سیاهک و در جاهای دیگر بخاطر متراکم شدن خاک. روش دیگر مبارزه کندن بوته های سیاهک زده است . این راهی است که رقم را خالص می کند.
کنترل:
1- ضد عفونی قلمه با پروپیکنازول EC25% دو در هزار
2-استفاده از ارقام مقاوم
3- عدم استفاده از راتون بالا
4- سوزاندن قلمه های آلوده
62- ویروس موزائیک نیشکر sugarcane mosaic virus
مزارع نیشکرخوزستان آلودگی شدیدی دارد. بسته به رقم بین100-0 درصد آلودگی دیده می شود . بیشتر رقم310-Nco کشت می شود که آلودگی دراین رقم %50 -40است. عامل بیماری Sugarcane mosaic Virus(ScMv)ازجنس Potyvirusاست که در حدودnm750طول دارد وتوسط گونه های Ropalosiphum انتقال می یابد. یکی از راههای انتقال وپایداری ویروس در قلمه ها است. در شمال ایران مقدارکمی نیشکر کشت می شود که احتمالاً نیشکر از جنوب به شمال برده شده است. در شمال شکر قهوای تولیدمی کنند. در ساری بوته سالم وعاری از ویروس دیده نشده است،شاید به این دلیل است که شرایط برای شته ها مناسب است. آلودگی در ذرت خیلی کم است.
پایداری ویروس در خود بوته های نیشکر می باشد.
کنترل:
1-استفاده از قلمه سالم (سالم گزینی قلمه):
باروشELISA می توان تا حدود زیادی بیماری را در قلمه ها تشخیص داد. برای این کار جوانه های واقع در بند قلمه راگرفته وتست سرولوژیکی انجام می دهند. برداشتن این جوانه ها صدمه ای به قلمه نمی زند.
سفیدک ها
1-آبياري مناسب به كنترل بيماري سفيدك گندم كمك مي‌كند.
سفيدك داخلي گندم معمولا به آبياري بيش از حد مزرعه و يا اشباع شدن مزرعه از آب مربوط است كه با جلوگيري از آبياري بيش از حد، سفيدك داخلي گندم كنترل مي‌شود.
به گزارش ايرنا به نقل از سايت كشاورزي و منابع طبيعي ايران ، سفيدك داخلي گندم با نام علمي Sclerophkhora macrospora به سفيدك كركي و دروغي نيز معروف است.
قارچ عامل بيماري ، دامنه ميزباني وسيعي داشته و جو، برنج ، ذرت خوشه‌اي و بسياري از گندميان را آلوده مي‌كند. عامل بيماري به وسيله بذر، بقاياي گياه و خاك آلوده قابل انتقال است، در دماي بين ‪ ۱۰تا ‪ ۲۵درجه سانتيگراد گسترش بيماري شدت مي‌يابد، بيماري ممكن است توسط عامل بيماري موجود در خاك آغاز شود و يا از طريق علف‌هاي هرز ميزبان مانند ” اگروپيرون” ، “علف پشمكي” و “پوآ” رخ دهد. سفيدك داخلي گندم به طور معمول در مناطق مرطوب و مزارع آبي بيشتر در قسمت‌هاي آبگير مزرعه ديده مي‌شود، غلاف‌هاي برگ در آب ساكن آلوده مي‌شوند. علائم آلودگي در طي رشد طولي گياه در مراحل پنجه زني و به ساقه رفتن كاملا آشكار است، علائم بيماري بيشتر در مراحل اوليه رشد گياه ميزبان به صورت زردي برگ ها، كوتولگي شديد و پنجه زني زياد مشاهده مي‌شود. بسياري از گياهاني كه آلودگي شديد دارند، طي مرحله پنجه زني تا اوايل مرحله رشد طولي ساقه از بين مي‌روند، قبل از خوشه دادن، برگ ها در بوته‌هاي آلوده، ضخيم، چرمي و يا داراي برآمدگي مي‌شوند. چنين بوته‌هايي به طور معمول توليد خوشه و دانه نمي‌كنند و بسياري از آن ها قبل از ساقه دادن خشك مي‌شوند. در صورت تشكيل خوشه، پوشش‌هاي گل ضخيم، گوشتي، كشيده و بدشكل مي‌شود، دانه‌هاي حاصل از خوشه‌هاي آلوده، قدرت جوانه زني ندارند، پس از خوشه دادن، بوته‌هاي آلوده، برگ ها و خوشه‌هاي پيچيده‌اي دارند و بسياري از آن هااندام‌هاي تغيير يافته برگي دارند.
كنترل سفيدك داخلي گندم وقتي مناسب است كه ازنگهداري آب جلوگيري شود، در نواحي كه چنين مشكلي وجود دارد اصلاح و زهكشي خاك مفيد است، ممانعت از آلودگي خاك به وسيله بقاياي گياهي ميزبان در زمان پاكيزه‌سازي خاك در مبارزه با بيماري موثر است.
استفاده از ارقام مقاوم، ضدعفوني بذور، تناوب زراعي و كنترل علف‌هاي هرز از ديگر راههاي كنترل سفيدك داخلي گندم است.
2-اثر برنامه آبياری و روشهای کاشت بر روی شيوع بيماری سفيدک سطحی و عملکرد گندم در شمال غربی هند
سفيدک سطحی (c.o. Erysiphe graminis tritici E. Marchal) يکی از بيماری¬های مهم در نواحی شمال غرب هند، خصوصا در مورد ارقام موجود که امروزه در اين ناحيه کاشته می¬شوند، می¬باشد. وضعيت آفات و بيماري¬ها احتمالا با تغيير در ميکروکليمای موجود، در اثر معرفی سيستم خاکورزی جديد، تغيير می¬کند. مطالعات متعددی برای بررسی اثرات تاريخ کاشت و برنامه آبياری بر روی شيوع بيماری سفيدک سطحی در گندم صورت گرفته است. آزمايش بصورت کرتهای خرد شده انجام شد و سه برنامه آبياری به عنوان عامل اصلی و روشهای کاشت مطالعه شده شامل سيستم سنتی بستر کاشت مسطح، سيستم آبياری جوی و پشته ای در کرتهای فرعی قرار گرفتند. نتايج نشان داد شيوع بيماری در روش جوی و پشته ای بيشتر از روش سنتی بود. همچنين شيوع بيماری با افزايش آبياری بيشتر می¬شد اما اين امر فقط در سال اول آزمايش معنی دار شد. آبياری اثر معنی داری بر روی مقدار عملکرد دانه نداشت. تغيير در جنبه های مختلف ميکروکليما که در اثر گزينه¬های مختلف کاشت به وجود می¬آيد، بر روی شيوع بيماری سفيدک سطحی تاثير می¬گذارد. تعداد آبياری کمتر يا مديريت بسيار خوب آبياری می¬تواند نقش مهمی در برنامه تلفيقی کنترل آفات و بيماری¬ها داشته باشد. جنبه¬های مختلف ميکروکليما و همه گير شدن بيماری بوسيله عمليات خاکورزی تحت تاثير قرار گرفتند که در مقاله بحث شده است.
3-بذر كاهو پيچ بابل در برابر بيماري سفيدك مقاوم شد.
به دليل اينكه رقم اصلاح شده كاهوپيچ بابل نسبت به بيماري سفيدك داخلي، داراي تحمل بالايي است، از مصرف سموم شيميايي براي مبارزه باآفات ان جلوگيري مي شود،
مهندس ماهيار عابدي – رئيس بخش سبزي و صيفي مركز تحقيقات كشاورزي و منابع طبيعي ورامين با اعلام اين مطلب در گفت و گو با ايانا گفت: با انجام يك طرح تحقيقاتي كه به مدت شش سال انجام شد، شرايط كشت اين رقم كاهو، در اراضي شاليزار و خشكه زار استان مازندران مورد بررسي قرار گرفت. وي افزود: اين رقم از توده محلي مازندران، به روش سلكسيون انفرادي انتخاب شد و اصلاح و خالص سازي ان از سال 1377 با جمع آوري توده هاي بومي كه از شرق تا غرب مازندران گسترش داشت، آغاز شد. مهندس عابدي در ادامه گفت: در اين طرح علاوه بر تعيين ميزان عملكرد محصول، ويژگيهاي رقم، از جمله آلودگي به بيماري سفيدك داخلي نيز در نظر گرفته شد. وي افزود: كاشت نشاء كاهو در اول آذرماه و با رعايت فواصل كشت 20 تا 50 سانتيمتر و ميزان كود ازته 200 كيلوگرم در هكتار، مناسب ترين تيمارها در استان مازندران است. همچنين نتايج بررسي ها نشان داد كه اين رقم با بازارپسندي خوب به دليل دارا بودن هر بسته و تيپ مناسب كاهو با برگ هاي ترد و كشيده، متحمل به بيماري سفيدك داخلي بوده و علاوه بر كشت در اراضي خشك، قابليت كشت دوم بعد از برداشت برنج را نيز داراستمهندس عابدي در پايان گفت: متحمل بودن اين رقم نسبت به بيماري سفيدك داخلي كاهو گام موثري در جهت كاهش مصرف سموم شيميايي نيز هست.
بيماری ريشه سيب زمينی با ضدعفونی كردن خاك از بين نمی رود.
ضدعفوني كردن خاك راهكاري عملي براي مبارزه با بيماري مرگ ريشه سيب زميني نيست. محققان معتقدند استفاده از تناوب و ضدعفوني كردن خاك مزرعه هر چند در كنترل مرگ گياهچه موثر است ولي راهي عملي براي مبارزه با مرگ ريشه سيب زميني نيست. اين تحقيقات نشان مي دهد استفاده از تناوب با اينكه امكان دارد اثر مفيدي داشته باشد ولي به علت وسيع بودن دامنه ميزباني قارچ و همچنين سهولت ورود مجدد ان به مزرعه عملا تاثير زيادي نخواهد داشت. تحقيقاتي كه در اين زمينه انجام شده راهكارهاي پيشگيرانه را مفيدتر از راه حلهاي درماني مي داند. ضدعفوني كردن خاك با نجار و يا مواد شيميايي و ضدعفوني كردن غده هاي بذري جهت از بين بردن سختينه هاي روي غده ها با قارچ كشهايي نظير تيابندازول و بنوميل و PCNB تا حدي به كاهش پوسيدگي بذر و مرگ گياهچه كمك مي كند، اما مهمترين راهكار اين است كه از كاشت سيب زميني در نواحي مرطوب يا زهكشي نشده و زمين هايي كه سابقه آلودگي دارند، اجتناب شود و بذر روي بسترهاي برجسته و در خاكي كه بهترين شرايط را براي رشد سريع گياهچه فراهم آورد، كشت شود. وجود فاصله بين گياهان و سهولت تهويه سطح خاك نيز از عوامل بازدارنده ريشه بيماري است. بيماري مرگ ريشه سيب زميني يا ريزوكتونيا از بيماريهاي قارچي مهم در سيب زميني است كه داراي ميزبآن هاي متعددي بوده و روي پنبه، كلم، بقولات و غيره نيز ايجاد بيماري سياهي طوقه در گياهچه مي كند. اين بيماري به نامهاي شانكر ساقه، شانكر جوانه و سياه دانه نيز معروف است، قارچ اين بيماري اغلب به جوانه هاي ريز خاك حمله كرده، باعث ايجاد لكه هاي قهوه اي رنگ و فرورفته روي ساقه هاي سفيد مي شود. اين لكه ها ممكن است دور ساقه را در زير خاك فراگرفته موجب تشكيل ساقه هاي ثانويه شوند كه در نتيجه ان، خروج گياهان آلوده از خاك به تاخير مي افتد و بوته ها در مزرعه رشد نامساوي خواهند داشت. در گياهان مسن تر غده ها اغلب ناصاف، بدشكل و به مقدار كم يا به تعداد زياد ولي كوچك تشكيل شوند. اين گونه غده ها اغلب نزديك به سطح خاك توليد شده و معمولا در معرض نور قرار گرفته و به رنگ سبز درمي آيند. وجود سختينه هاي سياهرنگ كوچك و بزرگ در سطح غده هاي آلوده، مهمترين علامت اين بيماري است. قارچ عامل اين بيماري در برابر خشكي حساس است و در مناطق خشك به آساني از بين مي رود. مرگ ريشه سيب زميني در اغلب نقاط ايران وجود دارد ولي تاكنون در دماوند، كرج، مازندران، قزوين، اردبيل، فيروزكوه، فارس، همدان، اصفهان، خراسان و كرمان گزارش شده است. ميزان خسارت اين بيماري در ارقام حساس سيب زميني تا 20 درصد مقدار محصول برآورد شده است.
بيماری سفيدک داخلی مو
عامل بيماری : plasmopara viticola
علايم بيماری:
لکه های زرد کمرنگ بدون حاشيه مشخص در روی برگ های جوان که قطر آن ها تقريبا نيم سانتی متراست. اين لکه ها بتدريج به پيوسته می¬شوند و سطح وسيعی از برگ خشک ونکروزه می¬شوند. در سطح زيرين همين لکه ها اسپورانژيوفورها و اسپورانژهای قارچ به صورت کرکهای خاکستری ياسفيدرنگ تشکيل می¬گردند. نوک شاخه های آلوده متورم و به شکل عصا خميده وتوسط کرکهای سفيد تشکيل می¬شوند. غورهای جوان از حساسيت بيشتری برخوردارند ودر اثر آلودگی به رنگ قهوه ای درآمده و ريزش پيدا می¬کند.
مبارزه:
زهکشی تاکستان به منظور کاهش رطوبت هرس سر شاخه¬های آلوده جمع آوری و زير خاک کردن يا سوزاندن برگ ها استفاده از واريته های مقاوم استفاده از قارچکشهای کاپتان زينب مانب و محلول بردو
بيماری سفيدک سطحی مو
عامل بيماری: Uncinula necator
علایم بيماری:

علايم بيماری سفيدک حقيقی در روی همه¬ی اندامهای هوايی جوان ظاهر می¬گردد. علايم اين ابتدا به صورت لکه های سفيد در سطح فوقانی برگ ظاهر می شود و سپس روی آن ها کنيديوفورهای قارچ به صورت پودر يا پوشش آردی ظاهر می گردند اگر بيماری تشديد يابد سطح تحتانی برگ ها نيز ممکن است به سمت بالا لوله شود . برگ های آلوده در تابستان قهوه¬ا ی شده زودتر از پائيز خزان می کنند. علائم بيماری درون سر شاخه های جوان نيز به صورت لکه های سفید ظاهر می گردند در پائيز لکه ها به رنگ قهوه ای مايل به سياه در می آيند. قارچ روی غوره ها را به صورت پودر سفيد رنگی می پوشاند. حبه ها ترش و نارس باقی می مانند .در حبه های رسيده¬تر ان قسمت از پوست حبه که آلوده به بيماری است رشد نمی کند ولی در اثر رشد مداوم قسمت سالم حبه ترک خورده و دانه ان نمايان می گردد.

مبارزه:
بهترين راه مبارزه عليه سفيدک حقيقی مو استفاده از گل گوگرد و يا گوگرد قابل حل در آب مانند لوزال به نبت چهار در هزار می باشد. گل گوگرد در دمای بيشتراز 21 درجه سانتی گراد تصعيد می شود و گاز حاصل روی قارچ موثر است. دردمای بالاتر از 30 درجه سانتی گراد مقدار گاز حاصل شده زياد بوده ممکن است سبب سوختگی شود . گل گوگرد را بهتر است در فصل زراعی سه نوبت زير به هنگام صبح به کار برد:
نوبت اول: موقعی که جوانه ها تازه روييده اند و در روی هر شاخه 4 تا 10 برگ وجود دارد.در اين نوبت 15 کيلو گرم گل گوگرد در هکتار مصرف می شود.
نوبت دوم: در موقع گل دادن موستان به نسبت 30 کيلوگرم در هکتار مصرف می شود.
نوبت سوم: موقعی است که غوره های ترش ظاهر شده يعنی حدود دو تا سه هفته پس از سمپاشی نوبت دوم به نسبت 45 کيلوگرم در هکتار مصرف می گردد.
از مهمترين بيماری¬های سيب زمينی و گوجه فرنگی بيماری سفيدک دروغی (سفيدک کرکی) است. درگيری با اين بيماری در شرايط آب و هوايی سرد و مرطوب اهميت بيشتری دارد.
اين بيماری بدون شک بيشترين تبعات اقتصادی واجتماعی را در زندگی انسان داشته است.
مناطق آسيب پذير بالقوه سيب زمينی و گوجه کاری در ايران استآن های مازندران و گرگان و اردبيل (اردبيل و نمين) است.
در مناطق خشک که احتمال گياه سوزی در اثر مصرف گوگرد باشد بهتر است از قارچ کش کاراتان به نسبت 1تا 1.5 در هزار عليه اين بيماری استفاده نمود.
بيماری سفيدک دروغی سيب زمينی
روشهای مديريت بيماری: – استفاده از قارچ کش های موثر- استفاده از غده های بذری بدون بيماری-خاکدهی خوب- از بين بردن شاخ و برگ، 2 هفته قبل از برداشت- استفاده از نمونه های با مقاومت بيشتر- از بين بردن غده های آلوده در هنگام برداشت
بيماری سفيدك داخلی كاهو با حرارت از بين می رود.

قارچ عامل بيماري سفيدك داخلي اسفناج چنانچه بذر در آب 50 درجه سانتيگراد براي مدت 25 دقيقه قرار داده شود، كاملا از بين مي رود. براساس تحقيقات انجام شده توسط پژوهشگران بيماري سفيدك داخلي كاهو با نام علمي Peronospora effusa در صورت مساعد بودن شرايط آب و هوايي، مي تواند در ارقام حساس در ظرف مدت كوتاهي تمامي محصول را از بين ببرد. نفوذ قارچ عامل بيماري مستقيما از طريق كوتيكول انجام مي شود، هواي مرطوب 85 درصد درجه حرارت متوسط روزانه حدود 8 تا 18 درجه سانتيگراد براي رشد و نمو قارچ مناسب است. علائم بيماري در سطح فوقاني برگ هاي اسفناج لكه هاي رنگ پريده اي كه به تدريج زردرنگ شده و در سطح تحتاني برگ درست در مقابل لكه ها پوشش مخملي به رنگ خاكستري تيره مشاهده مي شود. در اواخر فصل نيز اگر گياهان آلوده شوند، مي توانند زنده بمانند اما اگر برگ ها كوچك مانده و زرد شوند، بوته هاي اسفناج نيز كوتاه مانده و برگ هاي مركزي بوته زرد مايل به كرم مي شوند و قدري ضخيم تر از حالت معمولي هستند. رعايت تناوب زراعي سه ساله، كشت در خاك زهكشي شده، خودداري از كشت اسفناج بهاره در مجاورت اسفناج پاييزه از راههاي كنترل اين بيماري است. همچنين جوشاندن بذور به مدت 25 دقيقه در آب 50 درجه سانتيگراد عامل بيماريزا را از بين مي برد. از روشهاي شيميايي نيز استفاده از قارچ كشهاي زينب و يامانب مي تواند در كنترل بيماري موثر باشد، اما اين قارچ كشها بايد از آغاز ظهور اولين برگ هاي حقيقي شروع و هر 5 روز يكبار ادامه يابد.
سم متالاكسيل نيز هر 14 روز يكبار مي تواند در از بين بردن بيماري موثر باشد
بيماری سفيدك گوجه فرنگی، به سيب زمينی نيز آسيب می¬رساند.
بيماری سوختگی شاخ و برگ گوجه فرنگی يا سفيدك داخلی كه داراي نام علمي Phytophthora infestans است در سواحل درياي خزر، دزفول و خوی شايع است و علاوه بر گوجه فرنگی به سيب زمينی و بادمجان نيز آسيب مي رساند. بر اساس تحقيقات انجام شده توسط پژوهشگران ، نشاهای گوجه فرنگی آلوده بعنوان اولين منبع آلودگی به شمار مي رود و بهترين شرايط براي شيوع بيماری ،آب و هواي سرد و مرطوب است و درجه حرارت حدود 12 درجه سانتيگراد شب همراه با شبنم زياد يا باران به دنبال دماي 16تا24 درجه سانتيگراد روز توام با رطوبت براي گسترش اين بيماری بسيار مناسب است. علائم بيماری برروي برگ ها با ايجاد لكه هاي نامنظم بي رنگ كه بعدا قهوه اي مي شوند، ظاهر مي شود كه در صورت بالا بودن ميزان رطوبت، علائم به تمام برگ انتقال مي يابد و در سطح پاييني برگ هاي آلوده كپك سفيدرنگي بوجود مي آيد، اين علائم بر ساقه به صورت لكه هاي قهوه اي طولي بوده و بر ميوه گوجه فرنگي گودافتادگي در گوشت ميوه بوجود مي آورد. در شرايط آب و هوايي خشك، فعاليت قارچ عامل بيماري متوقف شده و لكه هاي موجود از گسترش بازمي مانند و برگ ها سياه و پيچيده شده و سرانجام خشك مي شوند. به منظور جلوگيري از آلوده شدن گياه سيب زميني و ساير گياهان به اين بيماري بايد فاصله مزارعي كه گياهان حساس به اين بيماري را دارند، از مزارع آلوده گوجه فرنگي دور باشد، همچنين نشاء هاي اوليه قبل از كاشت از لحاظ آلودگي مورد بررسي قرار گيرند. سمومي چون كلروتالونيل، مانب، مانكوزب و متالاكسيل از سموم قارچ كش توصيه شده براي مبارزه با اين بيماري هستند. همچنين تركيبي به نام كاپسيدول كه از فلفل تهيه مي شود، در از بين بردن بيماري موثر است.
بيماري سفيدك خيار را بي مزه مي‌كند.
بيماري سفيدك سطحي ميوه خيار علاوه بر كاهش كيفيت اين ميوه ، باعث بي مز‌گي ان مي‌شود. به گزارش خبزگزاري كشاورزي ايران براساس پژوهش هاي انجام شده بيماري سفيدك سطحي خيار با نام علمي sphaerotheca fuliginea در نواحي گرم و خشك و كم باران بيشتر شيوع دارد . اين بيماري تاكنون از استان هاي مازندران ، اصفهان ، همدان ، خوزستان ، شيراز ، تبريز و بروجرد گزارش شده است . 16 تا 23 روز پس از تشكيل برگ هاي بوته حساس ترين مرحله خيار به اين بيماري است ، دماي 20 تا 37 درجه سانتيگراد و رطوبت بالا و كمي نور از شرايط مناسب براي رشد قارچ عامل بيماري است . اولين نشانه هاي بيماري به صورت لكه هاي سفيد آرد آلود بر روي برگ ها و ساقه نمايان مي‌شود و سطح برگ و ساقه را گرد سفيد رنگي مي‌پوشاند. بيماري به سرعت توسعه يافته و ظرف مدت كوتاهي هر دو سطح برگ را فرا مي‌گيرد. علائم اوليه بيماري در واقع زماني ظاهر مي‌شود كه اولين گل هاي خيار باز شده و بوته ها هنوز ساقه خزنده ايجاد نكرده اند ، برگ هاي مبتلا سفيد ، خشك و شكننده مي‌شوند، ميوه ها زودتر از موعد مقرر رسيده ، بافت نرم پيدا كرده كوچك باقي مانده و بي مزه مي‌شوند. ميوه هايي با شكل نامنظم و داراي علائم آفتاب سوخته از ساير نشانه هاي ميوه هاي آلوده به سفيدك سطحي است . استفاده از ارقام مقاوم ، از بين بردن علفهاي هرز و بقاياي گياهان آلوده از راههاي كنترل اين بيماري است . همچنين مبارزه شيميايي با سموم دينوكاپ و كاليكسين از ديگر روشهاي توصيه شده براي كنترل اين بيماري است .
بيماری سفيدك ماهی¬های آکواريم و روش درمان آن ها
درمرحله پيشرفته، نقطه های سفيد بسياری همانند خاک برنج سراسر بدن ماهی را می پوشانند. از اين رو، به ان بيماری برنج هم می گويند. در اين حالت ماهی خود را به اشياء داخل آکواريم می سايد و سعی دارد تاانگل را از پوست جدا کند. مدتی بعد، شديداً تنبل و بيحال شده و رفته رفته لکه های سفيدی در روی پوس تشکيل می گردد و بخشهايی از پوست جدا شده و می افتد. در اين مرحله چيزی به مرگ ماهی نمانده است. زمان لازم جهت رشد ياخته در زير پوست به دو عامل اصلی يعنی درجه حرارت و درجه قدرت دفاعی بدن ماهی بستگی دارد. هر چه ماهی قويتر و سالمتر باشد، رشد ياخته به مراتب کندتر خواهد بود. در هر صورت، ياخته در درون جداره ای که به دور خود می سازد می تواند در طی 24-8 ساعت بيش از 1000 ياخته بوجود آورد. معمولاً بدن ماهی¬های مبتلا به اين بيماری، پس از بهبود تا حدود زيادی در مقابل ان مقاوم می شود. در اين حالت گلبولهای سفيد خون دور ياخته ها کيستهايی ساخته و آن ها را محبوس می کنند. تنها زمانی که قدرت دفاعی بدن ماهی¬ها بنا به عللی از جمله شرايط غير بهداشتی محيط زيست، تغذيه نادرست، کمبود اکسيژن و ضعف ناشی از بيماری¬های ديگر ضعيف گردد، ياخته های محبوس در کيستها دوباره فعال شده و خود ماهی و يا حتی ماهی های تازه به آکواريم وارد شده را مبتلا می سازند. در مراحل ابتدايی، می توان با استفاده از روش افزايش درجه حرارت آب تا بيش از 30 درجه سانتيگراد به مقابله با اين بيماری پرداخت ولی در مراحل پيشرفته ناچار به درمان به دارو هستيم. – معالجه از طريق : گرما – شيوه درمان : ازدياد درجه حرارت بايد تدريجی بوده و از يک درجه سانتيگراد در ساعت فراتر نرود. هدف ايجاد شرايطی است که ناقل بيماری يا قادر به حيات نباشد و يا حداقل قدرت توليد مثل خويش را از دست بدهد. بايد متذکر شد که برای ماهيان حساس به افزايش دما، از شيوه های درمان دارويی بهره گيری شود. ليکن برای ساير ماهی¬ها، افزايش 3-2 درجه سانتيگراد برای 3-2 روز بسيار مفيد خواهد بود. اين عمل جدا از نابودی بسياری از ناقلين بيماريها، سبب افزايش پادزهر لازم در خون شده و قدرت دفاعی بدن ماهی را افزايش می دهد. يکی از پيش شرطهای لازم برای درمان از طريق افزايش دما، تميزی آب و کافی بودن مقدار اکسيژن است. برای درمان با دارو بايد از اکريفلاوين ، مالاشيت گرين و يا سولفات کنين، هيدروکلريد کنين استفاده کرد. روش درمان با اکريفلاوين مانند انچه در بالا ذکر شد است. – درمان توسط : سولفات کنين يا هيدروکلريد کنين – کاربرد : مقابله با اودنيوم آب شيرين ( مقابله با بيماری نئون ) – شيوه درمان: يک گرم کنين را در 100 ليتر آب حل کرده و ماهی ها را برای 3 روز در ان حمام نماييد. اين درمان را برای ماهی های بسيار حساس و يا بسيار کوچک نبايد بکار گرفت. سعی شود معالجه در ظرف جداگانه ای صورت پذيرد . به هنگام معالجه اگر آب کدر شد بايد محلول تازه ای تيه و ماهی¬ها را به داخل ان انتقال داد.
عوامل بيماري ‌زايي سفيدك سطحي
افراد راسته اريسفرس بيوتروف‌هاي اجباري هستند كه روي يك گروه بزرگ بيماري¬هاي گياهي بنام سفيدك حقيقي يا سطحي را به وجود مي¬آورند، بدليل پوشيده شدن قسمت¬هايي از گياه آلوده توسط مواد پودري سفيد رنگ به اين نام خوانده مي‌شوند. بيش از چهل هزار گونه‌ي گياهي در بيش از چهل راسته از گياهان گلدار توسط قارچ هاي مولد سفيدك-‌هاي پودري مورد حمله قرار مي¬گيرند. حدود 90 درصد آن ها دو لپه¬اي هستند. از ميزبآن هاي اختصاصي اين قارچ ها مي-توان از غلات، كدو، سيب، انگور و تعدادي از گياهان زينتي از جمله رز و شمشاد نام برد. علائم بيماري سفيدك پودري در گياهان آلوده شديداً متغير است. بعضي از ميزبآن ها تقريباً بدون علائم هستند، در حالي كه بقيه ميزبآن ها نشانه¬هاي ظاهري شديد برگ ها، گل¬ها و سر شاخه‌ها را نشان مي¬دهند. در تك لپه¬اي¬ها علائم شامل زرد شدن برگ ها، كوتولگي گياهان و كاهش كيفيت دانه¬ها مي‌شود.
از نظر پارازيتيزم بعضي قارچ ها دامنه ميزباني وسيعي دارند. مثلا ‌ً اريسيفيد پولي گوني بر روي 352 گونه ميزبان انگل است يا قارچ بولومريا گرانيس به تك لپه¬اي¬ها (كه ميزبان اختصاصي آن ها هستند) حمله مي¬كند و جزء خسارت‌زا ترين پاتوژن هاي گياهي طبقه‌بندي مي¬شود
تفاوت بين بولي مريا و الينزويت
چهار تفاوت مشخصه بين اين دو عبارتند از: 1- متورم بودن سلول قاعده كنيدي بر 2- منحصر بودن ان روي غلات 3- توليد هوستوريوم¬هاي پنجه¬اي شكل 4- توليد مسيليوم ثانوي هيف ها ديواره عرضي مشخصي دارند و سلول هاي هيف تك هسته¬اي به وسيله آپوسفوريوم¬ها به سطح ميزبان مي¬چسبند. در بعضي از گونه¬ها هيف¬ها تنها در خارج از بافت گياه رشد مي¬كند و هوستوريوم¬ها كه از آپوسفوريوم¬ها خارج مي¬شوند، فقط به درون سلول هاي اپيدرمي و در مواردي به درون سلول هاي مزوفيل وارد مي¬شوند. به چنين هيف¬هايي اصطلاحاً اَكتوفيد مي‌گويند. در تعدادي از جنس‌ها غالباً‌ هيف¬ها سطحي هستند، ولي قارچ مواد غذايي خود را توسط انشعابات مخصوص هيفي كه وارد منافذ روزنه¬اي مي¬شود و در تماس با سلول هاي مزوفيل هستند، دريافت مي¬كند كه به اين‌ها هلي‌ايندوفيت گفته مي¬شود. مثل فالاكتينيا كولري كه بر روي بيش از 100 گونه گياه ميزبان انگل است. در عده‌اي از جنس¬ها هيف¬ها از طريق منافذ روزنه¬اي وارد برگ ها شده و بينسلول هاي مزوفيل منتشر مي¬شوند و هوستوريوم¬ها را در مزوفيل اسفنجي و مزوفيل نردباني به مقدار بيشتري تشكيل مي¬دهند. مزوفيل نردباني مثل للئولا تونيكا كه پارازيت تعدادي از گياهان است لذا به اين‌ها هم ايندوفيت مي¬گويند. چند روز بعد از آلودگي ميزبان، هيف¬هاي قارچ توليد كنيدي‌بر مستقيم بي¬رنگ مي¬كنند كه در غالب گونه¬ها غير منشعب هستند. در غالب گونه¬ها كنيدي‌بر از يك تا سه سلول تشكيل مي‌شود و در بعضي ديگر ممكن است شش سلول يا بيشتر هم داشته باشند. در جنس بلومريا، سلول قاعده¬اي كنيدي‌بر متورم است . سلول انتهايي نيز سلول كنيدي¬زا ناميده مي¬شود. كنيدي يا كنيديوم‌ها بصورت انفرادي يا زنجيره‌اي تشكيل مي¬شود و در حالت زنجيره‌اي كنيديوم¬هاي بالغ، در بالا‌ تشكيل مي¬شوند. كنيدي¬ها تك سلولي و با ديواره نازك بوده و هر كدام تك هسته¬اي مي¬باشند. شكل كنيد¬ي متغير بوده ولي اغلب استوآن هاي يا تخم‌مرغي است كه كناره¬ها و انتهاي ان گرد است. به طور كلي چهار مرحله انامورفي در قارچ ها تشكيل مي¬شوند و عبارتند از:
مراحل انامورفي
Oidium
2- Euoidium
3- Pseudoidium
4- Oidiopsis
5- Ovulariopsis
6- Streptopodium
Oidium كه به دو گروه تقسيم مي¬شوند
الف) Euoidium كنيدي‌بر ساده و بدون انشعاب و چند سلولي است كه روي ان زنجيره¬اي از كنيدي بشكه¬اي وجود دارد كه قطر كنيدي‌بر با قطر كنيدي قابل مقايسه است. ب) Pseudoidium روي كنيدي‌بر فقط يك عدد كنيدي تشكيل مي¬شود و پس از جدا شدن كنيديوم اوليه، دومي به جاي ان به وجود مي¬آيد. Oidiopsis كنيدي‌بر باريك و بلند و منشعب يا بدون انشعاب است كه به يك كنيدي منتهي مي‌شود كنيدي¬ها از نظر شكل تنوع زيادي دارند و اين فقط در جنس لبليولا ديده مي¬شود. Ovulariopsis كندي‌بر باريك، بلند و بدون انشعاب است و به يك كنيد¬ي هم ختم مي‌شود كه قطورترين قسمت ان در ثلث بالايي اسپور قرار دارد كه تنها در جنس فالاكتينيا ديده مي¬شود. Streptopodium حالت بينابين Oidiopsis و Ovulariopsis است. كنيدي‌بر باريك و طويل است كه در قاعده حالت زيگزاك دارد و دو نوع كنيدي توليد مي‌كند كه كنيدي اول دوكي شكل و نوك تيز است و كنيدي دوم كم و بيش بيضي شكل است، و در جنس پيلوكي¬تا ديده مي¬شود. در اواخر تابستان معمولاً توليد كنيدي كاهش يافته و در نهايت قطع مي¬گردد و اسكوكارپ جوان روي مسيليوم ظاهر مي¬شود كه در ابتدا رنگ سفيد دارد ولي بعداً نارنجي، قهوه¬اي،‌ قرمز و در نهايت تيره ديده مي¬شود. لذا گونه¬هاي هلوتال و هيتروتال در اينجا ديده مي¬شود. اسكوكارپ داراي زاويه يا به شكل كروي يا گلابي هستند و از نظر مرحله انامورفي به چهار گروه تقسيم مي¬شوند.
زوايد آسكوكارپي در سفيدك‌ها
زوايد ساده (Erysiphe) myseilioid – زوايد سرعصايي Uncinulla – زوايد با انتهاي دو شاخه Microsphaera – زوايد درفشي شكل Phyllactinia
1- آسكوكارپ با زاويه ساده يا myseilioid كه همان هيف¬هاي رويشي مثل جنس¬هاي Erysiphe؛
2- آسكوكارپ با زاويه سر عصائي كه قسمت‌هايي از اين زوائد خميده و به صورت يك حلقه در مي¬آيند مثل جنس¬هاي Uncinulla؛
3- آسكوكارپي كه داراي زاويه¬اي است كه در انتهاي ان دو شاخه وجود دارد و در جنس¬هاي Microsphaera ديده مي-شود؛
4- آسكوكارپ با زاويه درفشي شكل كه در جنس Phyllactinia ديده مي¬شود.
-سفيدک سطحي گل سرخ و بنفشه آفريقايي
بيماري سفيدك سطحي شايع‌¬ترين و مهم‌ترين بيماري در گياهان گلخآن هاي و باغچه‌اي است. علائم اوليه بيماري شاملالف) بروز مناطق قرمز رنگ كمي برجسته و تاول مانند در سطح فوقاني برگ ها؛ ب) وجود توده سفيد رنگ در قارچ كه در حقيقت شامل مسيليوم و كنيدي‌برهاي ان است به صورت نواحي منفك و پراكنده در سطح برگ هاي جوان؛ كه به تدريج اين ج) برگ ها پيچيده و بد شكل شده؛ و نهايتاً توسط پوشش سفيد رنگ قارچ پوشيده مي‌شوند. برگ هاي مسن ممكن است بد شكل شوند ولي نواحي نامنظم يا حلقوي شكل در اين برگ ها ايجاد مي¬گردد كه توسط توده‌هاي قارچ پوشيده مي¬شوند. رشد قارچ در ابتدا روي انتهاي آب‌دار و جوان ساقه بويژه در قاعده خارها ديده مي¬شود. توسعه حتي در هنگام بلوغ ساقه نيز ادامه دارد.
عامل بيماري: -Erysiphe pannosa -Sphaerotheca pannosa
قارچ عامل بيماري ممكن است گل¬ها را مورد حمله قرار بدهد و بر روي دُمگل، كاسبرگ و نهنج گل بويژه هنوز زماني كه جوانه گل باز نشده است، رشد نمايد. سفيدك‌¬هاي حقيقي از راسته اريسفزو آسكوماسه هستند و سفيدك¬هاي دروغي يا دروني بر‌خلاف سفيدك¬‌هاي سطحي به گياهان زينتي آسيب وارد نمي¬كنند. قارچ Erysiphe pannosa عامل بيماري، بعد از انتقال‌ به جنس Sphaerotheca pannos شناسايي شد. Sphaerotheca pannosa بعد از آلودگي اوليه برروي گياه ميزبان يك توده نمدي شكل از مسيليوم قارچ تشكيل مي¬دهد. ممكن است در برخي از ارقام آسكوكارپ قارچ عامل بيماري در توده مسيليوم نيز مشاهده شود كه تحت سه عنوان كلستو تي شيوم، كلستو كارپ و يا پري تي شيوم در منابع مختلف خوانده مي¬شوند. آسكوكارپ¬ها معمولاً كروي يا گلابي شكل به قطر 85 تا 120 ميكرون بالغ مي¬شوند و داراي زاويه‌ي مسيليومي كوتاه و قهوه¬اي رنگ با ديواره عرضي هستند. معمولاً اسفروتيكا پنوسل و رايته، هيتروتاليت است. آسكوكارپ و مسيليوم عامل زمستان گذارني قارچ هستند كه كلستو تي شيوم‌ها در اواخر فصل ابتدا سفيد رنگ و پنبه‌اي و سپس قهوه¬اي، قرمز و نارنجي و در نهايت تيره‌رنگ مي¬شوند.
مبارزه با بيماري:
در دنيا برخي از ارقام جديد رز توليد شده است كه بسياري از آن ها نسبت به بيماري سفيدك سطحي مقاوم هستند و از تركيبات محافظت كننده در كنترل اين بيماري بهره مي¬گيرند. هم‌چنين كاربرد قارچ¬كش¬هايي مثل بنوميل و تري‌فورين Triforine در كنترل بيماري مؤثر است. قطع اندام‌هاي هوايي آلوده در انتهاي فصل و نابودي آن ها در مناطقي كه داراي زمستان شديد هستند از زمستان گذراني اين قارچ ممانعت به عمل مي¬آورد. استفاده از قارچ هاي محافظت كننده در يك برنامه زماني هفت روزه با تكرار سم‌پاشي ضروري به نظر مي¬رسد.
علائم بيماري: بيماري سفيدك سطحي در بنفشه آفريقايي
علائم بيماري سفيدك سطحي در روي بنفشه آفريقايي : الف) لكه¬ها روي برگ ها، دمبرگ ها و گل¬ها ظاهر مي شود ب) توده¬هاي سفيد رنگ پودري مسيليوم و اسپورهاي قارچ، تمامي برگ ها را مي¬پوشاند، يا اينكه به صورت لكه¬هاي گرد مجزا در هر دو سطح برگ ها باقي مي¬ماند. اين لكه¬ها در حدود يك سانتي‌متر مي¬باشند.
عامل بيماري:
قارچ Oidium عامل بيماري است.
مبارزه با بيماري:
مصرف بنوميل به ميزان 12 گرم در 10 ليتر آب موثر گزارش شده است. دينوكارپ و گوگرد نيز تأثيرات خوبي در كنترل بيماري از خود نشان داده‌اند.
سفيدك پودري انگور (سياه بور)
سفيدك پودري انگور (سياه بور) Grapevine powdery mildew بيماري در مناطق مختلف ايران نامهاي متفاوتي چون كفك (در رشت)، سياه‌ بور (اصفهان)، سفيدك (شيراز)، شته (كاشان) دارد. طبق بعضي ازشواهد و مدارك، اصلِ بيماري ازسرزمين ژاپن است. اولين بار قارچ عامل در سال 1834از امريكاي شمالي گزارش شده است ولي بيماري درامريكا از اهميت چنداني برخوردار نبود. بيماري براي اولين بار درسال 1845 درناحيه بريتانياي كبير در گلخانه‌هاي Margate توسط باغبان انگليسي به نام Tucker مشاهده شده است. شديدترين اپيدميهاي ان مربوط به كشورهاي اروپايي به خصوص كشور فرانسه، اسپانيا وايتاليا است كه دربعضي ازسالها محصول تاكستآن ها را به كمتر از يك چهارم كاهش داده است. بيماري در ايران براي اولين بار درسالهاي 51- 1250 در رضائيه مشاهده شده است. اكنون بيماري در تمام نقاط انگورخيز كشور ديده مي‌شود. عامل بيماري قارچ Uncinula necator است كه ميسليوم قارچ كاملاً سطحي است و مواد غذايي خود را بوسيله هاستوريم(مكه) تأمين مي‌نمايد؛ همچنين اين مكه‌ها براي تثبيت قارچ درسطح نبات بكار مي‌رود. زمستانگذراني قارچ به صورت ميسيليوم درداخل جوانه‌هاست. البته در مناطق سرد زمستانگذراني بصورت پريتسيوم نيز مي‌باشد. شدت بيماري موقعي كه جوانه‌ها متراكمند يا رطوبت بالاست و جاهاي كه سايه‌دار است بيشتر است. در اثر حمله قارچ كيفيت و كميت ميوه كاهش يافته، همچنين باعث حساسيت درخت به سرما مي‌شود. قارچ به ميوه، برگ، خوشه، جوانه، پيچكها، دم ميوه و شاخه‌هاي جوان حمله مي‌كند. در اثر حمله پوششهاي سفيد و خاكستري روي اندامهاي گياه ديده مي‌شود. در روي برگ لكه‌هايي محدود را ايجاد مي‌كند كه در آخر فصل اين لكه‌ها نكروزه مي‌گردند. حمله قارچ به غوره‌ها به علت عدم تعادل فشار در قسمت داخلي و خارجي باعث تركيدن ميوه مي‌گردد وپيش از انكه غوره‌ها به نصف اندازه حقيقي برسند مي‌ريزند. ميوه‌هاي رسيده مورد حمله قارچ قرار نمي‌گيرند. خوشه‌هاي سفيدك زده كمي سياه و سبك هستند. اگر بيماري هنگام گل و قبل از ان شديد شود گلها مي ريزند و دانه تشكيل نمي‌شود. حبه‌ها كوچك مانده و رشد نمي‌كنند و آبدار نمي‌شوند غالباً حبه‌ها ترك خورده و مي پوسند. سفيدك مو درشرايط خشك بدون ترك خوردن باعث زودرسي انگور مي‌شود. درهواي مرطوب شكافها روي انگور يا غوره زود

پيدا مي‌شود. كنترل: 1- گوگرد ميكرونيزه ———- kg90- 60 در هكتارمبارزه با گوگرد در 3 نوبت انجام مي‌شود. نوبت اول در 7- 6 برگي جوانه‌ها به ميزان 15-10 كيلوگرم. نوبت دوم بعد از ريختن گلبرگ ها و بسته شدن دانه به ميزان 30-20 كيلوگرم و نوبت سوم 20-15 روز بعد به ميزان 40-30 كيلو، در صورت انبوهي تاكستان تا 60 كيلوگرم قابل افزايش است.
2- سولفور(الوزان- كوزان) wp80-90 % و 4-3 درهزار3- دينوكاپ(كاراتان) FN-57 wp 18.25 % و 1 درهزار4- پنكونازول(توپاز) EW 20 % و 0.125 درهزار5- هگزاكونازول(انويل) SC 5 % و0.25 درهزار6- نوآريمول(تريميدال) EC 9 % 2/0 درهزار
توصيه‌ها: دينوكاپ در نوبت اول كه هوا خنكتر است مصرف شود و سولفور در نوبتهاي بعدي كه هوا گرمتر است. هرس سبز درختان مو و از بين بردن علفهاي هرز ، جهت كاهش رطوبت و تهويه باغ در كاهش بيماري موثر است.
سفيدك حقيقي(پودری سيب)
سفيدك حقيقي(پودری) سيب Apple powdery mildewبيماري ناشي از قارچ podosphaera leucotricha است. اين قارچ به شاخ وبرگ جوان، گل وميوه ميزند واغلب باعث خشكيدن شاخه هاي جوان ميشود. بروي برگ نيزايجاد پيچيدگي مينمايد. گلهاي آلوده چروكيده وحالت گوشتي پيدا ميكند. اغلب آلودگي روي پاجوشها ديده ميشود. بيماري در تمام مناطق كشت سيب ديده ميشود ولي اهميت ان در خزانه است . روي ميوه ايجاد زنگار ميكند . عامل انگل اجباري است پس از سلول زنده تغذيه می نماید و ريسه هاي قارچ درجوانه هاي درحال خواب زمستانگذراني ميكند.

كنترل شيميايي
:1.دينوكاپ wp18.25% يك درهزار
2.دينوكاپ Ec35 % يك درهزار
3.بنوميل wp50 % نیم در هزار
4.سولفور wp80-90% و 3-4 درهزار
5.نوآريمول Ec 9% و 0.75 درهزار
توصيه : مبارزه شيميايي رابه محض مشاهده بيماري با توجه به پيش آگاهي شروع مي‌كنيم. درصورتي كه سابقه آلودگي داشته باشيم هرس شاخه هاي آلوده در اواخر پاييز انجام داده و آن ها رامي‌سوزانيم.
كارگاه آموزش گل محمدي در كاشان برگزار شد
كارگاه آموزشي «بهزراعي گل محمدي» با شركت 500 نفر از گل‌كاران و توليدكنندگان گلاب در شهرستان كاشان برگزار شد به گزارش خبرگزاري كشاورزي ايران (ايانا)، اين كارگاه با هدف بررسي مسايل و مشكلات توليدكنندگان گل و گلاب و انتقال يافته‌هاي علمي در زمينه عمليات بهزراعي گل محمدي برپا شد كريم باقرزاده پژوهشگر مركز تحقيقات كشاوزري و منابع طبيعي اصفهان در اين كارگاه گفت: در چند سال اخير 40 گونه گل محمدي از گلستآن هاي شهرستان كاشان شناسايي شده است. وي افزود: برداشت گل محمدي قبل از طلوع آفتاب در افزايش كيفيت اسانس ان موثر و مفيد است. در ادامه مهندس جلالي محقق مركز تحقيقات كشاورزي و منابع طبيعي اصفهان با اشاره به بيماري «سفيدك» گل محمدي گفت: سفيدك نوعي بيماري قارچي است كه سالانه بين 15 تا 30 درصد به گلستآن هاي گل محمدي كاشان خسارت مي‌زند. وي رعايت بهداشت باغات و آگاهي از زمان رشد و نمو قارچ سفيدك را ازجمله راهكارهاي جلوگيري از بروز خسارت عنوان كرد.

منابع مورد استفاده:
1-اخوت، سید محمود ،بیماری های گیاهی،انتشارات پیام نور
2-بلانچارد، تاتار،بیماری شناسی درختان ترجمه بهروز جعفر پور انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد
3-روستایی ،علی ، بیماری شناسی گیاهی وبیماری های گیاهی ،انتشارات جهاد دانشگاهی دانشگاه تهران
4-عدالت ، علی ، بیماری های گیاهی جلد 1 ، انتشارات آوای نور
5-مجلات آفات وبیماری های گیاهی ، وزارت جهاد کشاورزی